8 reacties

Min of meer compleet overzicht van mijn ideeën over god…

Ik heb besloten deze reactie maar op te vatten als een uitdaging om eens voor de verandering niet iets te schrijven over wat anderen over een specifiek probleem denken, maar een soort overzicht te geven van mijn huidige ideeën. Dus even een rust van Bram’s boekenclub, geen details en geen overzicht over wat Kuitert, Heidegger of wie dan ook ergens van denkt, maar nu ik. Omdat ik het ook weer niet te lang wil maken hou ik het even bij mijn denkbeelden over god, Jezus, het christendom, religie. En dat is natuurlijk al voldoende om flink over mijn gemiddelde schrijfsellengte heen te gaan. Dus dan nog probeer ik me te beperken tot hoofdlijnen.

Reuzen

Een van de bekendste citaten ooit is van Isaac Newton, die heel bescheiden eens aan een vriend schreef:

Als ik verder heb gezien dan anderen, komt dat doordat ik op de schouders van reuzen stond.

Dat geeft denk ik ook een belangrijk inzicht: mensen nemen hun denkbeelden en inzichten voor het allergrootste deel over van hun tijd en cultuur. Zelfs als er nieuwe inzichten ontstaan, zijn die ook altijd te herleiden als een soort tegenreactie op bestaande ideeën uit die tijd, dus nog steeds afhankelijk van die tijd en cultuur. Zo wordt de geschiedenis van de filosofie en wetenschap vaak beschreven als een logische keten van ideeën (of paradigma’s) die zich langzaamaan door de tijd heen ontwikkelt.

De religieuze geschiedenis kun je op een zelfde manier kenschetsen. Daarom is het zo belangrijk om enig zicht te hebben op de ontstaansgeschiedenis van de bijbel. Dan ga je zien dat de oudere delen een ander godsbeeld hebben dan jongere teksten. Dat stelt je in staat om te zien hoe de religieuze ideeën in Israël zich hebben ontwikkeld zo door de eeuwen heen. Dit gaat inderdaad in tegen de meer orthodoxe opvatting die als vooronderstelling heeft dat de bijbel een consistent geheel vormt en geen tegenstrijdigheden heeft. Laat ik een poging wagen om dit verhaal te schetsen.

Het verhaal gaat…

Veel van de verhalen uit Samuel behoren tot de oudste in de bijbel. En wat is het godsbeeld daar? Jahweh is een god die via magische stenen antwoord geeft op vragen, en waarvan de Israëlieten denken dat hij oorlogen voor ze zal winnen als ze de ark meenemen naar een veldslag. Bovendien is er dan nog helemaal geen sprake van monotheïsme, maar meer van monolatrisme: Jahweh was niet de enige god die bestond, wel was hij de enige god die ze mochten aanbidden. In de praktijk kwam daar echter niet zo veel van en werd bijvoorbeeld Baäl ook verzocht om zijn diensten. Dit ging door tot de hervorming door koning Josia.

Dat is een belangrijk moment in de geschiedenis, dan lezen we voor het eerst over een boek, hoogst waarschijnlijk een vroege versie van Deutronomium. Hier verandert de religie definitief. Het boek geeft autoriteit, maar het boek verandert ook minder makkelijk mee van ideeën. Alhoewel ook dat in het begin nog wel meevalt. Boekrollen zijn vergankelijk en moeten eens in de zoveel tijd worden overgeschreven. Dat moment werd ook gebruikt om de ideeën erin aan te passen een aan te vullen om de relevantie voor de huidige tijd te bewaren.

Volgende belangrijke stap is de Babylonische ballingschap. Deze leidde tot een bezinning over de eigen religie en ook beïnvloeding door de ideeën in Babylon. Zo lijkt bijvoorbeeld het idee van een Satan geïnspireerd door het dualistische zoroastrisme. Dit zorgde ook voor een herinterpretatie van oude verhalen over de tijd die Israël in Egypte heeft rondgebracht. Na de terugkeer werd de tempel herbouwd en kreeg de Thora min of meer de vorm zoals wij hem nu nog kennen. De vrijheid om flink aan de tekst te sleutelen verdween ook langzamerhand, de tekst kreeg zoveel autoriteit dat er steeds minder vrijheid was om die aan te passen.

Ook komen er twee theologische innovaties. Ten eerste komen we dan voor het eerst echt monotheïstische teksten tegen die stellen dat andere goden geen echte goden zijn, maar gewoon beelden van hout. En het tweede is dat we tegen die tijd voor het allereerst een idee tegen komen dat er leven na de dood zou zijn. Tot die tijd was het doel van godsdienst niet om het eeuwig leven te krijgen of wat dan ook, maar om de zegen van god te krijgen in dit leven. De hele geschiedenis van Israël kun je lezen als: ze worden gezegend als ze god dienen en worden gestraft als ze dat niet doen. Dan is er een gat waarin de apocriefe boeken zitten die laten zien dat het idee van een leven na de dood sterker wordt.

En dan zijn we bij Jezus aanbelandt. Jezus was mijns inziens een mens. Niet geboren uit een maagd. Hij werd een discipel van Johannes de doper en begon op een gegeven moment zelf te prediken, waarschijnlijk nadat Johannes was opgepakt door Herodes. Jezus prediking was net als die van Johannes apocalyptisch van aard: het koninkrijk van god kwam eraan, en snel. Deze generatie zou het nog meemaken. De tekenen, voornamelijk exorcismes, die hij deed waren het bewijs dat het einde nabij was. Maar zo is het niet gelopen, hij werd door de Romeinen gekruisigd en dat was zijn einde, en de wereld bestaat nog steeds. Het is historisch niet plausibel dat hij is opgestaan.

Dit was echter niet het einde van het christendom: zijn volgelingen geloofden wel dat hij was opgestaan en hebben dat geloof met succes verspreid. Paulus is daar een belangrijke schakel in geweest. Onder de vroege christenen ontwikkelden zich verschillende interpretaties van de betekenis van Jezus’ dood. Een deel daarvan is in het nieuwe testament terecht gekomen, dat laat ook duidelijk merken dat er fundamentele ruzies waren, bijvoorbeeld tussen Petrus en Paulus. Andere ideeën die wat meer afweken hebben de canonisatie niet gehaald. Echte eenstemmigheid kwam er pas nadat het christendom de Romeinse staatsgodsdienst werd en via concilies werd bepaald wat het juiste en wat het ketterse standpunt was.

Ondanks dat veel zaken toen vast kwamen te liggen (zoals de drie-eenheid) is 2.000 jaar christelijke geschiedenis nog steeds te lezen als een ontwikkeling van ideeën en interpretaties van de bijbelverhalen. Pas ten tijde van de verlichting en de opkomst van de bijbelkritiek komt als tegenbeweging het fundamentalisme dat de bijbel als onfeilbaar en letterlijk gods woord ziet. Ook is het pas rond die tijd dat bijvoorbeeld de zes scheppingsdagen als letterlijk 6 maal 24 uur worden opgevat. Ook weer een tegenbeweging op de opkomst van de evolutietheorie en geologische theorieën over de ouderdom van de aarde.

En god zelf dan?

En in een ietwat gematigde versie daarvan ben ik opgegroeid. Ook ik sta op de schouders van reuzen en ben nu eenmaal belast met het godsbeeld dat ik me in mijn jeugd heb eigengemaakt. Ook al geloof ik niet meer in het bestaan van die god, mijn godsbeeld is niet veranderd. Ik kan me god nog steeds heel goed voorstellen als de orthodoxe persoonlijke god die ons heeft gemaakt en ons liefheeft. Maar met een onpersoonlijk kracht of wat voor ander vrijzinniger godsbeeld kan ik nog steeds eigenlijk niks.

Dus ja, als je het mij vraagt is de godsdienstige geschiedenis zoals ik die geschetst heb een geschiedenis van mensen, van menselijke ideeën. Zoals Kuitert het zegt: eerst waren er mensen, toen goden, en toen was er God. God is een idee, zoiets als wereldvrede of het goede. God is van taal gemaakt, wij hebben hem vormgegeven naar ons eigen beeld met onze woorden. Het idee “god” heeft wel degelijk een ontzettend grote invloed gehad op de wereldgeschiedenis. Maar die invloed gaat wel via mensen, zoals ironisch genoeg ook veel christenen wel belijden.

Als er geen god is, was Jezus dus ook geen god. Zijn dood heeft objectief gezien dan ook nul komma nul betekenis. Maar wederom, in de interpretatie van mensen heeft die dood een enorm grote betekenis gekregen. En daarmee ook invloed op de ideeëngeschiedenis in Europa en zelfs ook daarbuiten in de politiek wereld.

Maar dat betekent dus dat de inhoud van de ideeën grotendeels niet waar is. De mens is niet geschapen naar het beeld van god. Wij zijn ook niet speciaal, niet de kroon op de schepping. Er is geen bovennatuurlijke god dat zich speciaal met mensen bezighoudt en zich in ons interesseert en zelfs van ons houdt. Er zijn gewoon mensen. En die mensen leven even, en dan gaan ze dood. En dat is het dan, het einde. We hebben geen onstoffelijke ziel of zo, niet een bewustzijn dat doorleeft na de dood.

Is dat erg? Nee, niet per sé. Het maakt de tijd die we hebben gekregen op aarde extra kostbaar. Er is geen vervolg waarin we nog dingen recht kunnen zetten of wat dan ook. We hebben ook niet één specifiek doel met ons leven. We zijn niet acteurs die het script van de Grote Regisseur zouden moeten volgen. We hebben zelf de vrijheid en verantwoordelijkheid om iets te doen met dat leven dat we nu eenmaal hebben.

Conclusie?

Eigenlijk is dit hele stuk natuurlijk één grote voorlopige conclusie van wat ik heb geleerd in de afgelopen jaren. Zonder enige onderbouwing, behalve dan de dingen waar ik eerder over heb geschreven. Tegelijk geeft dit ook wel weer precies aan waar ik in de toekomst nog eens iets over moet schrijven.

Advertenties

8 reacties op “Min of meer compleet overzicht van mijn ideeën over god…

  1. He Bram,

    Leuk dat je op mijn post reageert!

    Ik moest in de eerste alinea wel even drie keer het woordt ‘schrijfsellengte’ lezen. Een nieuwe variant voor ‘bommelding’…

    Mooie samenvatting van de ontwikkeling van de concepten, al blijft het m.i. moeilijk stellig te zijn over de volgorde van de bronnen en daar achter liggende ontwikkeling. Jack Miles heeft in zijn boek ‘God een biografie’ het personage ‘God’ door de bijbel heen gevolgd (maar dan vanaf Genesis), meer zoals je een toneelstuk volgt. Da’s ook wel een mooie manier.

    Hoewel je gelijk hebt over de opkomst van het fundamentalisme, lijkt me dat ook verschillende kerkvaders (ik denk maar even aan de discussie tussen Augustinus en Pelagius, waar ik me recent wat meer in heb verdiept) im- maar ook wel expliciet uitgaan van de onfeilbaarheid van de bijbel. Dat idee lijkt dus wel oude wortels te hebben.

    Ik kan, net als jij, ook weinig met ‘god’ als onpersoonlijke kracht. Ik ben er zelf nog niet uit hoe ik dat concept ‘god’ dan wel moet plaatsen. Ik heb er nog niet helemaal afscheid van genomen. Maar ik koppel ook niet kritiekloos de inhoud die langzamerhand aan dat concept gegeven wordt in het OT aan mijn concept. Wat dat betreft ben ik wel een beetje eclectisch. Ik zie ook wel mooie en wijze dingen in het Hindoeisme. Ik probeer wel wetenschappelijke kennis in mijn wereldbeeld te integreren. Uiteindelijk heeft dat altijd gevolgen voor je godsbeeld. Maar misschien kom ik ook nog wel op het punt waar jij bent 😉

    Ik heb vanuit historisch oogpunt wel twijfels bij jouw stellige afwijzing van Jezus’ opstanding (kort: we hoeven het niet te geloven om te kunnen erkennen dat er wel iets moet hebben plaatsgevonden om deze consequenties te hebben). Maar laat ik eerst even lezen wat je daar over geschreven hebt, voordat ik daar verder op reageer.

    Je schreef tenslotte:
    “We hebben zelf de vrijheid en verantwoordelijkheid om iets te doen met dat leven dat we nu eenmaal hebben.” Daar kan ik van harte amen op zeggen, sage Bram 😉

    Mooi begin van een gesprek! Ik wissel graag verder met je van gedachten…

  2. Ha Wilfred,
    Een kleine kanttekening is misschien dat het hier gaat over mijn huidige ideeën over deze zaken. Dat zegt niets over hoe zeker ik er over ben, behalve dan dat ik deze voorstelling van zaken plausibeler vind dat anderen die ik ben tegengekomen. Ik kom hier dus stelliger over dan dat ik eigenlijk ben.

  3. Bram,

    Wat weegt zwaarder in jouw niet geloven, de plausibiliteit van de bijbelverhalen zelf of de bewering van de orthodoxie dat de bijbel feilloos is en er sprake is van een consistent beeld van god?

  4. @Michiel
    Goede vraag. Ik denk dat de bijbelverhalen op zichzelf op veel punten niet echt plausibel zijn. Dat maakt dat ik een aantal dingen die in de verhalen voorkomen niet als waarheid aanneem.

    Maar goed. Dan zijn er inderdaad mensen die de bijbel interpreteren op basis van mijns inziens absurde vooronderstellingen als onfeilbaarheid van de bijbel en dat alle verhalen consistent zouden zijn. Een dergelijke interpretatie van de verhalen is voor mij met de kennis van nu gewoon onmogelijk serieus te nemen.

    En nu wil het geval dat mijn godsbeeld van vanouds min of meer was gebaseerd op een dergelijke interpretatie van de bijbel. Dus ja, mijn eigen godsbeeld heb ik misschien wel vooral op basis van het tweede afgewezen.

    Aan de andere kant heeft het eerste punt mij doen inzien dat de vooronderstellingen van het tweede punt absurd zijn, dus dan komen we uiteindelijk toch weer bij het eerste punt uit…

  5. Hi Bram

    Het vorige van je heb ik steeds gevolgd, soms scannend. Fijn dat je alles kon delen met ons. De blog van jou, nu, verdient heftige overweging, boeiend zoals het me nu voorkomt. Ik ga er vast op reageren, je hoort nog van me.

    Van de Jezus-figuur kan ik moeilijker afscheid nemen, merk ik. Ik ben nu op het punt dat ik hem en zijn daden zelfs kan accepteren. En dat ik zijn levenloop – voor mij – wil larderen met zijn verblijven in Alexandrië en in Kashmir. Over die verblijfplaatsen weet ik natuurlijk niets zeker, mijn gissingen komen mij goed uit. Nog even zal ik mijn veronderstelingen rond zijn ‘leren’ beschouwen als een betere opzet en uitwerking van zijn zorg voor ons als dochters en zonen van GOD, vergeleken met het werk van Mozes. Twee paden naar doel, of volgen van het pad naar een doel, wat ouderwetser maar met dezelfde vondsten: De kleine wereld iets tonen vanuit een niet alledaags ander zicht.

    Ik heb nu nog, en misschien voortaan altijd, het idee dat er toch een wisselwerking meespeelt tussen een onzichtbaar “Matter over Mind” en de zichtbare omkering ervan. Dit klinkt nog onzeker bij mij zelf, toch vertrouw ik erop dat ik t.z.t. iets kan schrijven over mijn gewaarworden: milder dan de aanvankelijke woede over godslastering. Heeft het misschien toch allemaal zo moeten zijn? Schokken zover we die konden dragen? Warm gegroet – Niek

  6. Ha Niek,
    Dank voor je reactie. Ik denk niet dat ik afscheid heb genomen van Jezus, alleen mijn beeld wel bijgesteld. Hij is alleen niet meer een held om wat hij is (namelijk gods zoon, of zelfs god zelf) maar om wat hij heeft gedaan en gezegd. De bergrede blijft prachtig, net als veel van de gelijkenissen.

  7. […] En als eervolle vermelding: Min of meer compleet overzicht van mijn huidige ideeën over god… […]

  8. Hallo bram,
    kwam via Kung bij jou terecht,hoop dat deze reus je weer wat andere en betere uitzichten verschaft. Ben zelf ook jaren in de ban van heer kuitert geweest,na intensief lezen kom je vanzelf op keerpunten in zijn theorieën aan en leg je hem terzijde.
    Veel plezier met Kung!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: