3 reacties

Het synoptisch probleem

Welkom bij deze serie over de wetenschappelijke visie op de bijbel. In deze episode gaan we het hebben over het synoptisch probleem. Wat is dat? Wat zijn de oplossingen? Wat is synoptisch? Dat soort vragen.

De evangeliën

Zoals iedere lezer die geïnteresseerd is in mijn blog wel zal weten zijn er vier evangeliën, het evangelie volgens Mattheus, het evangelie volgens Markus, het evangelie volgens Lukas en het evangelie volgens Johannes. Deze vier bijbelboeken geven allemaal een eigen biografie van Jezus. Nu zal het de meeste mensen die ze alle vier lezen opvallen dat Mattheus, Markus en Lukas sterk op elkaar lijken, maar dat Johannes afwijkt van de eerste drie. Omdat de eerste drie zo op elkaar lijken worden ze ook wel de synoptische evangeliën genoemd.

Deze synoptische evangeliën lijken zelfs zo sterk op elkaar, dat ze sommige verhalen woordelijk hetzelfde vertellen. Dit heeft al snel de vraag opgeroepen naar de afhankelijkheid van elkaar. Als een verhaal namelijk met precies dezelfde woorden wordt verteld in twee boeken lijkt het logisch dat er literaire afhankelijkheid is. Ofwel, de een zal het van de ander hebben overgeschreven, of ze hebben het allebei overgeschreven van dezelfde bron. De vraag is dus wie het van wie heeft overgeschreven. En die vraag staat nu bekend als het synoptisch probleem.

Het is ook helemaal niet gek om te denken dat de  evangelisten met bronnen hebben gewerkt, Lukas vertelt het expliciet in zijn inleiding:

1 Nadat reeds velen zich tot taak hebben gesteld om een verslag te schrijven over de gebeurtenissen die zich in ons midden hebben voltrokken, 2 en die ons zijn overgeleverd door degenen die vanaf het begin ooggetuigen zijn geweest en dienaren van het Woord zijn geworden, 3 leek het ook mij goed om alles van de aanvang af nauwkeurig na te gaan en deze gebeurtenissen in ordelijke vorm voor u, hooggeachte Theofilus, op schrift te stellen, 4 om u te overtuigen van de betrouwbaarheid van de zaken waarin u onderricht bent.

Waar precies de overeenkomsten zitten is te zien op het volgende plaatje (met dank aan wikipedia):

Overeenkomsten en verschillen

Om zinnigs te zeggen over de literaire afhankelijkheid zijn er wetenschappers geweest die heel nauwkeurig hebben gekeken naar alle verhalen die in alledrie de synoptische evangeliën voorkomen. Daarbij wordt vooral gekeken naar de verschillen tussen die verhalen. Neem bijvoorbeeld de vraag van de rijke jongeling en het antwoord van Jezus in Mattheus:

16 Nu kwam er iemand naar Jezus toe met de vraag: ‘Meester, wat voor goeds moet ik doen om het eeuwige leven te verwerven?’ 17 Hij antwoordde: ‘Waarom vraag je me naar het goede? Er is er maar één die goed is. Als je het leven wilt binnengaan, houd je dan aan zijn geboden.’

Markus:

17 Toen hij zijn weg vervolgde, kwam er iemand naar hem toe die voor hem op zijn knieën viel en vroeg: ‘Goede meester, wat moet ik doen om deel te krijgen aan het eeuwige leven?’ 18 Jezus antwoordde: ‘Waarom noemt u mij goed? Niemand is goed, behalve God. 19 U kent de geboden: pleeg geen moord, pleeg geen overspel, steel niet, leg geen vals getuigenis af, bedrieg niemand, toon eerbied voor uw vader en uw moeder.’

en Lukas:

18 Een hooggeplaatst persoon vroeg hem: ‘Goede meester, wat moet ik doen om deel te krijgen aan het eeuwige leven?’ 19 Jezus antwoordde: ‘Waarom noemt u mij goed? Niemand is goed, alleen God. 20 U kent de geboden: pleeg geen overspel, pleeg geen moord, steel niet, leg geen vals getuigenis af, toon eerbied voor uw vader en uw moeder.’

We zien dat in de vraag van de rijke jongeling bij zowel Mattheus als Markus woord “goed” voorkomt, maar bij Mattheus slaat het op wat hij moet doen (wat voor goeds moet ik doen) en bij Markus op Jezus zelf (goede meester). Het eerste deel van de antwoorden die Jezus geeft in Mattheus en Markus zijn ook toegespitst op hoe de vraag is gesteld (Waarom vraag je me naar het goede? / Waarom noemt u mij goed?). Maar het tweede deel van het antwoord is hetzelfde: Niemand is goed behalve God.

In de versie van Markus zijn die twee delen logisch, niet Jezus maar god is goed. Bij Mattheus is het nogal een kromme redenatie. Hieruit lijkt te volgen dat Mattheus het verhaal van Markus heeft aangepast. Waarom dan? Dat is ook niet zo lastig in te zien: Mattheus vond het niet zo handig om Jezus te laten zeggen dat hij niet goed is, daarom heeft hij de vraag van de rijke jongeling subtiel veranderd.

Vervolgens zien we dat Lukas overeenkomt met Mattheus. Dit is een argument dat Lukas niet afhankelijk is van Mattheus.

Nog meer dingen

In dit voorbeeld is het meest logische verhaal dat Markus eerst schreef, en dat Mattheus en Lukas allebei Markus als bron hebben gebruikt, maar wel onafhankelijk van elkaar zijn geweest. Dit is de meest gebruikelijke theorie, ook nog vanwege de volgende argumenten (die ik inzake Grieks ook maar van horen zeggen heb)

  • Markus gebruikt vaak nogal vreemd Grieks, dat door Mattheus en Lukas wordt verbeterd. Het zou vreemder zijn als Markus goed Grieks veranderd in grammaticaal incorrect Grieks.
  • Er zijn veel verhalen die in Markus en Mattheus hetzelfde zijn en in Lukas anders, er zijn ook veel verhalen die in Markus en Lukas hetzelfde zijn, maar in Mattheus verschillen. Er zijn echter (bijna) geen verhalen die in Mattheus en Lukas hetzelfde zijn, maar in Markus verschillen.
  • Markus is korter, heeft minder verhalen, maar als diezelfde verhalen in Mattheus of Lukas voorkomen zijn ze vaak iets ingekort, zo is het gat in het dak weggelaten in de Mattheus versie van de vier mannen met hun zieke vriend.

Er is dan ook (bijna) geen twijfel onder mensen die dit hebben onderzocht dat Markus het oudste evangelie is, en dat Mattheus en Lukas onafhankelijk van elkaar zijn geschreven. Maar dit laat nog een probleem over: er namelijk ook verhalen die in zowel Mattheus als Lukas voorkomen, maar niet in Markus, hoe kan dat?

Q

De oplossing hiervoor is de veronderstelling van een ander document: Q. Q komt van het Duitse woord Quelle, ofwel bron. Als we kijken naar de inhoud van Q zijn het voornamelijk uitspraken van Jezus, het grootste gedeelte van de bergrede behoort bijvoorbeeld tot Q. Daarnaast ook de genezing van de knecht van de centurion en de verzoeking van Jezus en de woestijn door Satan.

Er zijn een aantal argumenten om te veronderstellen dat Q een geschreven bron was:

  • de volgorden van verschillende verhalen/uitspraken komt vaak overeen in Mattheus en Lukas;
  • veel uitspraken zijn woordelijk hetzelfde tussen Mattheus en Lukas.

We weten dan over Q dat het ouder moet zijn dan zowel Mattheus als Lukas, en in ieder geval een gedeelte van de inhoud. Het zou namelijk best kunnen dat er nog verhalen in Q stonden die niet door Mattheus en Lukas allebei zijn overgenomen, dan kunnen we niet zeker weten of het wel of niet tot Q behoort.

Mattheus en Lukas volgen allebei Markus in het hele lijden-, sterven-, en opstandingsverhaal. Dit suggereert dat Q helemaal geen paasverhaal kende. Dit suggereert dat Q erg lijkt op het evangelie van Thomas: voornamelijk uitspraken van Jezus zonder veel verhalende elementen en in beiden komt er geen opstanding voor.

Ook goed om te weten: Lukas was bij het overschrijven van Markus zorgvuldiger, en heeft minder aanpassingen gemaakt, dus als er verschillen zijn tussen Lukas en Mattheus in een Q-passage is het waarschijnlijk dat de versie van Lukas overeenkomt met die van Q. Een bekend voorbeeld hiervan is de zaligsprekingen uit Mattheus:

3 ‘Gelukkig wie nederig van hart zijn,
want voor hen is het koninkrijk van de hemel.
4 Gelukkig de treurenden,
want zij zullen getroost worden.
5 Gelukkig de zachtmoedigen,
want zij zullen het land bezitten.
6 Gelukkig wie hongeren en dorsten naar gerechtigheid,
want zij zullen verzadigd worden.
7 Gelukkig de barmhartigen,
want zij zullen barmhartigheid ondervinden.
8 Gelukkig wie zuiver van hart zijn,
want zij zullen God zien.
9 Gelukkig de vredestichters,
want zij zullen kinderen van God genoemd worden.
10 Gelukkig wie vanwege de gerechtigheid vervolgd worden,
want voor hen is het koninkrijk van de hemel.

en Lukas:

20 Hij richtte zijn blik op zijn leerlingen en zei: ‘Gelukkig jullie die arm zijn, want van jullie is het koninkrijk van God. 21 Gelukkig jullie die honger hebben, want je zult verzadigd worden. Gelukkig wie nu huilt, want je zult lachen. 22 Gelukkig zijn jullie wanneer de mensen jullie omwille van de Mensenzoon haten en buitensluiten en beschimpen en je naam door het slijk halen.

We zien dat in de Mattheusversie er meer zaligsprekingen zijn, en dat ze zijn vergeestelijkt: volgens Lukas zegt Jezus dat wie honger heeft gelukkig is, maar volgens Mattheus zijn dat mensen die hongeren en dorsten naar gerechtigheid.

M en L

Dan zijn er nog verhalen die alleen in Mattheus of alleen in Lukas voorkomen. Hiernaar wordt verwezen met de letters M en L. Let wel dat we over deze bronnen weinig zinnigs kunnen zeggen. Het kunnen voor een deel verhalen uit Q zijn die door de ander niet zijn overgenomen. De verhalen kunnen komen uit één of meerdere schriftelijke bronnen. Of het kan ook dat dit mondelinge verhalen waren die voor het eerste werden opgeschreven. En het is zelfs mogelijk dat Mattheus of Lukas verhalen hebben verzonnen en opgeschreven.

Conclusie

De uiteindelijke afhankelijkheid kan als volgt worden weergegeven:

Voor zover als wij kunnen nagaan zijn er 4 bronnen: Markus, Q, M en L, en die hebben geleid tot de drie synoptische evangeliën zoals we die nu kennen.

Advertenties

3 reacties op “Het synoptisch probleem

  1. […] op de bijbel. In deze episode gaan we proberen de evangeliën te dateren. Vorige keer hebben we het synoptisch probleem behandeld, en gezien dat Markus waarschijnlijk het oudste evangelie is, en dat Mattheus en Lukas […]

  2. […] en Lukas hebben beiden Markus gebruikt als bron voor hun eigen evangelie, zie hier. Daarbij zien we dat ze het verhaal van het lege graf beiden wijzigen. De samenstelling van de […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: