3 reacties

Koning Josia en Deuteronomium

Vandaag gaan we weer wat leren over de bijbel, voor eerdere episodes, zie hier. Deze keer gaat het over het boek Deuteronomium. In deze is het koningschap van Josia (640 v.chr. – 609 v.chr.) erg belangrijk zoals we zullen zien. Maar voordat we zelfs maar over Josia beginnen eerst het volgende.

Het Jodendom (en daaruit voortgekomen het christendom en de islam) worden beschouwd als religies van boeken, omdat de tenach (voor christenen: het oude testament), bijbel en de koran zo’n definitieve invloed hebben op deze godsdiensten. Toch is dit in het geval van het Jodendom niet altijd zo geweest. Zelfs als je gelooft dat Mozes de hele Pentateuch heeft geschreven (wat je beter niet kunt doen), betekent dat alsnog dat er voor de tijd van Mozes geen enkel bijbelboek was.

De episode waar we het nu over gaan hebben is de eerste keer dat we in de bijbel tegenkomen dat er een geschreven tekst bestaat waaraan religieuze waarde wordt gehecht. En je zult het nu al raden: dat was (een vroege versie van) het bijbelboek Deuteronomium, en het was ten tijde van koning Josia.

Koning Josia

We hebben het hier over de tijd dat het tienstammenrijk al in ballingschap was weggevoerd, maar het koninkrijk Juda bestond nog. De opa van Josia, Manasse, was de langstzittende koning die Juda heeft gekend. Volgens de schrijvers van koningen deed hij wat slecht was in de ogen van de heer. Deze twee feiten wijzen er allebei op dat Manasse een trouwe vazal was van de Assyrische koningen.

Toen Manasse gewoon van ouderdom was gestorven volgde zijn zoon Amon hem op. Dat ging maar kort goed, na twee jaar werd hij vermoord door zijn dienaren. Die hebben daar echter niet van kunnen profiteren, want het volk heeft hun allemaal weer vermoord, en Anmon’s zoon, Josia dus, het koningschap gegeven.

Dus Josia werd koning toen hij nog maar acht jaar oud was, en had ook geen vader meer die hem een beetje kon helpen en coachen. Het lijkt er op dat de hogepriester Chilkia die rol heeft gekregen.

De boekrol met de wet

In 2 koningen 22 lezen we dat Josia opdracht geeft om de tempel op te laten knappen. Dan gebeurt er het volgende:

8 De hogepriester Chilkia zei tegen hofschrijver Safan: ‘Ik heb hier in de tempel van de HEER een boekrol gevonden met de tekst van de wet.’ Safan nam het boek in ontvangst en las het. 9 Daarop ging hij terug naar de koning om verslag uit te brengen. Hij zei: ‘Uw dienaren hebben het zilver dat in de tempel bewaard wordt, tevoorschijn gehaald en overhandigd aan de bouwmeesters die belast zijn met de herstelwerkzaamheden aan de tempel van de HEER.’ 10 Vervolgens vertelde hij dat de priester Chilkia hem een boekrol had gegeven, en hij begon de koning eruit voor te lezen. 11 Bij het horen van de tekst van het wetboek scheurde de koning zijn kleren. 12 Hij beval de priester Chilkia, Achikam, de zoon van Safan, Achbor, de zoon van Micha, de hofschrijver Safan en zijn persoonlijke dienaar Asaja: 13 ‘Ga ter wille van mij en heel het volk van Juda de HEER raadplegen over de inhoud van de boekrol die we gevonden hebben, want het kan niet anders of de HEER is in hevige woede ontstoken omdat onze voorouders zich niet hebben gehouden aan wat er in dit boek staat en niet hebben gedaan wat ons is voorgeschreven.’

Dus na het horen van wat er in deze boekrol staat volgt er een grondige hervorming in het koninkrijk, beschreven in 2 Koningen 23:

4 Vervolgens beval de koning dat de hogepriester Chilkia met zijn plaatsvervangers en de priesters die aan het hoofd van de tempelwacht stonden, alle voorwerpen uit de tempel van de HEER moesten halen die voor Baäl, Asjera en de hemellichamen waren gemaakt. Deze voorwerpen verbrandde hij buiten de stad, op het braakliggende terrein bij de Kidron, en de as liet hij naar Betel afvoeren. 5 Hij ontsloeg de afgodspriesters die door de koningen van Juda waren aangesteld om offers te ontsteken op de offerplaatsen in de steden van Juda en in de omgeving van Jeruzalem, en stuurde de priesters weg die offers ontstaken voor Baäl en voor de zon, de maan en de sterren, voor alle hemellichamen. 6 Hij liet de Asjerapaal uit de tempel van de HEER verwijderen en buiten de stad brengen, naar de bedding van de Kidron. Daar werd hij verbrand, en de resten werden verpulverd en over de begraafplaats van het gewone volk uitgestrooid. 7 Hij liet de vertrekken afbreken waar mannen tempelprostitutie bedreven en waar vrouwen kleren weefden voor Asjera. 8 Alle priesters uit de steden van Juda liet hij naar Jeruzalem komen.

En nog meer, maar het idee lijkt wel duidelijk. De hervorming bestond uit twee belangrijke thema’s. Ten eerste het uitbannen van afgoderij, alleen Jahweh mocht nog worden gediend. En ten tweede werd de dienst aan Jahweh gecentraliseerd in Jeruzalem. Alleen daar mocht nog worden geofferd, in de tempel van Salomo natuurlijk.

Deuteronomium?

In het begin van de 19e eeuw heeft de Duitse theoloog Wilhelm de Wette voorgesteld dat die boekrol (een oude versie van) Deuteronomium was, al was dit idee ook in de middeleeuwen al geopperd. Deuteronomium legt namelijk de nadruk op precies die twee punten. Het dienen van andere goden is uit den boze, mensen die je er toe aanzetten moeten dood, liefst door steniging, al zijn het je eigen kinderen, beter nog, vermoord het hele dorp. Daarnaast wordt ook in Deuteronomium 12 al gesproken over de tempel als enige legitieme plaats om god te aanbidden:

2 De volken die u zult verdrijven, vereren hun goden op heuveltoppen en hoge bergen en onder bladerrijke bomen. U moet hun gewijde plaatsen met de grond gelijkmaken, 3 hun altaren slopen en hun gewijde stenen verbrijzelen; hun Asjerapalen moet u verbranden en hun godenbeelden in stukken hakken. Er mag niets overblijven dat aan die goden herinnert. 4 Het is u verboden om de HEER, uw God, op allerlei plaatsen te vereren. 5 U mag u daarvoor alleen naar de plaats begeven die hij in een van uw stamgebieden zal kiezen om er zijn naam te laten wonen. Ga dus naar de plaats waar hij woont

Jeruzalem en de tempel worden nog niet bij naam genoemd, aangezien Deuteronomium pretendeert een toespraak van Mozes te zijn. Maar is dat ook zo?

Twee theorieën

Waarschijnlijk wordt er het meeste van uit gegaan dat die boekrol ten tijde van Josia is geschreven door de priesters. Het verhaal over terugvinden en toeschrijven aan Mozes gebeurde alleen maar om de rol meer autoriteit te geven. Dit is een heel plausibele verklaring. We weten uit de middeleeuwen dat een strijd tussen de geestelijkheid en de adel om de macht in het land geen vreemde situatie is. Dit kan dus gewoon een manier zijn om de invloed van de geestelijkheid op de politiek te vergroten. Een uiterst succesvolle mogen we wel zeggen.

Maar er is een alternatief. Het lijkt erop dat Manasse als een trouw vazal ook de goden van de Assyriërs diende. En dat dus dit soort boeken dus inderdaad in de vergetelheid konden zijn geraakt. Dat zou betekenen dat deze boekrol stamt uit de tijd van de vader van Manasse, namelijk Hizkia. Ook Hizkia liet namelijk een vergelijkbare hervorming zien van gecentraliseerd monotheïsme.

Betekent dit dat het ook kan dat Deuteronomium via Hizkia uiteindelijk toch teruggaat op Mozes zelf? Nee, (delen van) Deuteronomium heeft namelijk precies dezelfde structuur als een Assyrisch vazalverdrag. Er worden eerst goden aangeroepen, vervolgens regels en wetten gegeven, en ten slotte zegeningen gegeven aan wie de wetten houdt, en vervloeking voor wie ze verbreekt. Deze elementen zien we allemaal terugkomen in Deuternomium, lees de hoofdstukken 27 en 28 voor de zegeningen en vervloekingen. Natuurlijk wel met dit verschil dan, dat er geen trouw wordt beloofd aan de Assyrische koning, maar aan god zelf.

Maar het lijkt dus onmogelijk dat Deuteronomium ouder is dan de Assyrische tijd, en dus zeker niet terug kan gaan op Mozes.

Verschillende edities

In zijn fascinerende boek Wie schreef de bijbel? onderscheidt Karel van der Toorn 4 verschillende edities van Deuteronomium. (Deuteronomium is een soort case-studie in het boek, dat wel breder gaat.) De eerste is precies zo’n Assyrisch vazalverdrag. Maar zo’n boekrol heeft niet het eeuwige leven. Dus na een jaar of 40 moet er echt een kopie worden gemaakt. Dit is volgens Van der Toorn het moment om de inhoud een update te geven en dus relevant te houden. Hij laat aan de hand van voorbeelden uit het hele midden-oosten zien dat er vooral aan het einde en het begin wordt toegevoegd. Het beroemde “Luister, Israël: de HEER, onze God, de HEER is de enige! Heb daarom de HEER lief met hart en zien en met inzet van al uw krachten.” is nu 6:4-5, maar kan goed het begin zijn geweest van de versie die koning Josia in handen heeft gehad.

Echt een aanrader om Van der Toorn’s boek te lezen, en meteen daarna Deuteronomium. Je herkent precies de overgangen en de verschillende versies. In een keer wordt zo’n boek dat een beetje van de hak op de tak springt een stuk begrijpelijker.

Conclusie

De “vondst” van boekrol door de hogepriester Chilkia is een belangrijke stap geweest in de ontwikkeling van het Jodendom. Het is namelijk de eerste keer dat we lezen dat een religieuze tekst leidend is. Daarvoor zijn het altijd profeten die de woorden van god overbrengen, of werd er via “magische voorwerpen” als de orakelstenen (Urim en Thummim) contact gezocht met god.

Wat echter wel duidelijk is, is dat Deuteronomium zoals we het nu kennen het product is van meerdere redactieslagen, en niet van een schrijver, Mozes. De eerste versie van Deuteronomium komt uit de Assyrische tijd en was vormgegeven als een Assyrisch vazalverdrag. In een van de redactieslagen is het boek opgenomen in de Pentateuch. Dit past dus binnen het verhaal van de document hypothese, waar Deuteronomium een eigen bron is.

Advertenties

3 reacties op “Koning Josia en Deuteronomium

  1. […] niet zo veel van en werd bijvoorbeeld Baäl ook verzocht om zijn diensten. Dit ging door tot de hervorming door koning […]

  2. […] heb het eerder gehad over koning Josia. Toen ging het om de ontdekking (lees: het schrijven) van een vroege […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: