7 reacties

Heidegger en de wereld

We hebben het afgelopen tijd wat gehad over hoe we tot kennis komen en daarmee hoe we van mening of wereldbeeld kunnen veranderen. Daar zijn binnen de epistemologie een aantal modellen voor en die hebben best wel wat helderheid kunnen aanbrengen en hoe een dergelijk proces in elkaar zit. Een paar maanden geleden heb ik Zijn en tijd van Martin Heidegger gelezen. En ook al heeft hij het niet direct, of niet heel erg veel over epistemologie zitten er in dat boek toch wel een paar ideeën die hier aan raken.

Geen ontzettend systematische uiteenzetting over hoe ons kenvermogen nu in elkaar zit, en welke factoren dus belangrijk zijn om van mening te veranderen. Of in ieder geval heb ik dat er niet uit kunnen halen, zoals ik waarschijnlijk het overgrote deel van het boek niet goed heb begrepen. (Niet direct een aanrader dus, ondanks dat er ook heel mooie passages in staan.) Maar toch schetst hij een beeld over het menselijk bestaan dat dan misschien niet direct veel inzichten geeft, maar mijns inziens wel een aardige beschrijving geeft van hoe wij in elkaar zitten.

Erzijn en de wereld

Heidegger komt met een soort nieuwe taal om menselijk bestaan te beschrijven. De tijd uit de titel zou eigenlijk voornamelijk aan bod komen in de volgende delen die er nooit gekomen zijn. Het gaat voornamelijk over de vraag naar zijn, naar bestaan. Menselijk bestaan noemt hij “dasein“, een gewoon Duits woord voor bestaan. Maar vervolgens gaat hij er mee aan de haal, de Nederlandse vertaling komt dan ook met het woord “erzijn” als vertaling. Erzijn is jouw eigen bestaan. En het belangrijkste dat ik uit het boek gehaald heb is dat erzijn fundamenteel een in-de-wereld-zijn is. Dit wil zoveel zeggen dat je jezelf niet los kunt denken van je omgeving.

So what? Voor de filosofie is dit een radicaal nieuw idee. Descartes begon juist met het betwijfelen van de hele buiten wereld. Hij dacht, en bestond dus, maar van de wereld was dat nog maar de vraag. Kant noemde het het schandaal van de filosofie dat het bestaan van de wereld nog steeds niet bewezen was. Hij kwam ook niet verder dan aantonen dat de wereld zoals ze aan ons verschijnt (in tegenstelling tot de wereld zoals die op zichzelf is) bestaat.

Gevolgen voor epistemologie

Dit heeft tot gevolg dat je de wereld dus “gratis” krijgt. Je hoeft niet, net als Descartes, daar een argument voor te geven. Die wereld is er. Maar het paradoxale is dat dit onze verdere analyses niet makkelijker maakt. Ja, het (wetenschappelijk) bestuderen van de wereld gaat misschien iets makkelijker. Maar juist dat wat dichterbij staat, onszelf, wordt moeilijker te doorgronden. We beginnen niet vanaf een klein overzichtelijk ik met onze analyses, we krijgen een ontzettend complexe wereld waarin we zelf bestaan en waar we dan maar iets zinnigs uit moeten halen.

Dus ook, of eigenlijk, juist over jezelf is het lastig om iets te weten te komen. Waar Descartes nog absoluut zeker was van zichzelf heeft Heidegger juist moeite om iets over zichzelf te weten te komen. Dat is een van de redenen waarom hij het nooit heeft over “ik”, maar over erzijn. En via de manier waarop wij met de wereld interacteren komt hij langzaamaan iets te weten over wat het nu is om te bestaan.

Hermeneutiek

Hermeneutiek is de wetenschap die zich bezig houdt met interpreteren, meestal van bestaande teksten. Heidegger zag het hele leven als hermeneutiek. Je interpreteert je ervaringen, je ordent ze, probeert ze in een kader te plaatsen. Maar het is onmogelijk om zoals Descartes deed op 0 te beginnen. Je neemt je hele wereld en je eigen ervaringen en inzichten nu eenmaal overal mee naartoe. Dit zorgt ervoor dat je nieuwe ervaringen dus ook interpreteert op een manier die daarmee overeenkomt, “die binnen je straatje past”. Het is natuurlijk wel weer zo dat door ervaringen en zo je kader kan veranderen en zo kun je je ideeën dus bijstellen. Maar het is onmogelijk om op 0 te beginnen. Je begin met bepaalde ideeën en die kun je langzaamaan toetsen.

Conclusie

Het mooie is dat dit veel dichter komt bij onze ervaringen. We weten vaak niet goed wat we voelen. Soms zijn we zelfs beter in het herkennen van emoties bij iemand anders dan bij onszelf. Deze manier van denken lijkt daarom ook veel beter aan te sluiten bij bijvoorbeeld het coherentism dan bij foundationalism (voor die termen zie hier). Ook dingen als falliblism (zie hier), dat je nooit absoluut zeker van een idee kan zijn, is goed te begrijpen vanuit Heideggers visie.

Maar de belangrijkste toegevoegde waarde is misschien wel dat dit kan verklaren waarom mensen verschillende gebeurtenissen vaak zo verschillend kunnen interpreteren. Het is gewoonweg niet mogelijk om los te gaan staan van je eigen referentiekader. Objectief waarnemen is ook iets dat eigenlijk niet bestaat. Het hele leven is interpretatie.

Ik denk dat het nog steeds mogelijk is om te discussiëren over die interpretatie en dat argumenten kunnen laten zien dat de ene interpretatie plausibeler is dan de andere interpretatie. Maar ik geloof er steeds meer in dat het een illusie is dat ieder rationeel persoon gegeven een hoeveelheid informatie altijd tot dezelfde conclusies komt. Zo zie je in de discussies rond het bestaan van god dat er veel rationele argumenten bestaan, maar dat de impact daarvan vrij klein is. De meeste mensen komen tot hun inzichten via andere wegen.

Advertenties

7 reacties op “Heidegger en de wereld

  1. Fijn Bram

    Ik blij je volgen, dat vind ik de moeite waard.
    .

  2. Ha Bram,

    Ik lees je posts ook met interesse. Ga daar vooral mee door!

    Ik vermoed dat je Heidegger uiteindelijk vrij aardig begrepen hebt. Ook verschillende latere filosofen hebben moeite gehad met zijn manier van schrijven…

    Wat natuurlijk interessant is, is hoe mensen uberhaupt tot overeenstemming kunnen komen, gegeven het feit dat ze altijd vanuit hun eigen ‘wereld’ interpreteren. Er moet dus zo iets als een gemeenschappelijke basis bestaan. Dan kom je op het terrein van de epistemologie. Ik vermoed trouwens dat je daar uiteindelijk niet alleen met filosofische uitwerkingen uit komt, je moet daar ook de neuro-biologie bij betrekken. Al met al een lastige materie!

    Overigens zou het aardig zijn eens te kijken naar wat Schleiermacher en anderen na hem hebben geschreven over ‘voorkennis’. Er moet bij ons ook zo iets als voorkennis aanwezig zijn, anders zouden we niet kunnen leren…

  3. @Wilfred
    Het schijnt dat ook Heidegger zelf moeite had met het interpreteren van Zijn en Tijd.

    Hij heeft het in een latere druk van voetnoten voorzien, maar de opvatting van Heidegger-kenners is dat hij daarmee een herinterpretatie heeft gegeven van zijn eigen werk die afwijkt van de oorspronkelijke bedoeling ervan. Daarom is er in de Nederlandse vertaling voor gekozen om deze noten niet over te nemen.

    Of iets dergelijks, ben te lui om nu twee meter achter me het boek uit de kast te pakken en het na te zoeken 😉

  4. @Bram: ik heb helaas zelf dat boek van Heidegger niet in de kast staan, maar moet op de uitleg van anderen afgaan.

    Ik heb zelf in mijn interesse voor hermeneutiek wel baat gehad bij de behandeling door Anthony C. Thiselton van verschillende filosofen (m.n. ‘The two horizons’ en ‘New horizons in hermeneutics’), waaronder Heidegger, en verschillende theologen. Hij weet de kern van veel filosofische ideeen wel goed te verwoorden. Maar uiteindelijk kan niets tegen het zelf lezen van die teksten op…

  5. Dank voor de tip, zet ik op mijn lijstje. Ik vond zelf Arie Zwieps “Tussen tekst en lezer” ook erg mooi. Dat is een historisch overzicht van bijbelse hermeneutiek en laat heel mooi zien hoe bijbelinterpretatie door de eeuwen heen in veranderd en hoe maakbaar de tekst dus eigenlijk is zelfs als aan de tekst geen tittel of jota verandert.

  6. Dat boek van Zwiep heb ik ook; heb het alleen nog niet uitgelezen…
    Leuke impliciete verwijzing, die tittel en jota, in de context van hermeneutiek 😉

  7. Hallo,

    Heideggers taal is niet alleen enkele decennia oud. Hij geeft woorden ook andere betekenissen, invullingen, zo je wil en dat maakt het niet gemakkelijk. Op mijn blog probeer ik een vriend, Siebe, wegwijs te maken in Heideggers denken over taal. Zijn denken uitleggen helpt me zelf om het beter te begrijpen. Misschien zijn jullie geïnteresseerd? Dit is mijn blog: http://onderwegnaartaal.blogspot.com

    Grjts,
    Heidi

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: