6 reacties

Joel S. Baden – The Composition of the Pentateuch

Ik ben inderdaad niet ieder boek dat ik lees nog aan het bespreken, maar deze kon ik niet negeren, omdat ik ook genoodzaakt ben een eerder stukje te rectificeren.

Document hypothese

De subtitel van het boek luidt “Renewing the Documentary Hypothesis” en handelt dus over de bronnensplitsing van de pentateuch, de eerste vijf boeken van de bijbel. Ik heb daar eerder wat over geschreven, het idee is dat deze vijf boeken zijn samengesteld uit vier onderliggende bronnen die bekend staan als J, E, P en D. Die basis zal ik hier dus niet allemaal herhalen.

Baden houdt dus een pleidooi voor de document hypothese. Dat is deels nodig omdat er tegenwoordig een onderzoeksrichting is die de pentateuch op een andere manier benaderen en daarmee impliciet of expliciet afstand nemen van de document hypothese. Ik moet eerlijk zeggen dat ik persoonlijk niet geheel op de hoogte ben van die literatuur, dus het is niet verwonderlijk dat zijn verwerping ervan op mij overtuigend overkomt.

Het renewing deel van de subtitel geeft overigens al aan dat Baden wel een paar kleine wijzigingen in methodologie voorstaat, die uiteindelijk ook kunnen leiden tot een soms wat andere indeling. Belangrijkste is waarschijnlijk dat hij voor de splitsing van bronnen alleen nog maar uit wil gaan van de historische claims die de verschillende bronnen maken. Dat betekent dus dat stijl en specifiek woordgebruik alleen nog maar een ondersteunende rol kunnen spelen.

Zoals jullie wellicht nog weten werd Genesis bijvoorbeeld opgedeeld door het gebruik van verschillende aanduidingen voor god, de J-bron gebruik Jahweh (meestal vertaald met HEER in Nederlandse vertalingen) en de E en P-bronnen gebruiken Elohim, (meestal vertaald met god). Dat kan worden geïnterpreteerd als een verschil in stijl, maar Baden zegt dat het gaat om een historische claim. E en P gebruiken de naam Jahweh immers ook, maar pas nadat deze naam aan Mozes is geopenbaard. Ze kenden de naam Jahweh dus wel, maar hun historische claim is dat bijvoorbeeld Abram die naam niet kende.

Door of langs de zee?

Op die manier loopt Baden de vier bronnen langs en laat hun specifieke karakteristieken zien en waarin ze van elkaar verschillen. Maar waar het boek pas echt fascinerend wordt is dat die inhoudelijke hoofdstukken worden afgewisseld met casestudies waarin een pericoop wordt ontleed in de verschillende onderliggende bronnen. Voor deze voorbeelden geldt steeds dat een toch wat tegenstrijdig en apart opgebouwd verhaal is uit te splitsen in twee coherente en consistente verhalen.

De beste, of in ieder geval voor mij meest verrassende, gaat over exodus 14, de doortocht door de schelfzee. Wat hierin zo fascinerend is, is dat die twee verhalen los van elkaar nogal verschillend zijn, maar dat het gecombineerde verhaal wordt gedomineerd door een van beide. Niets beter dan laten zien, dus hierbij eerst het P-verhaal en vervolgens het J-verhaal

1 De HEER zei tegen Mozes: 2 ‘Zeg tegen de Israëlieten dat ze omkeren en hun kamp opslaan voor Pi-Hachirot, tussen Migdol en de zee; jullie moeten je kamp recht tegenover Baäl-Sefon opslaan, vlak bij de zee. 3 De farao zal denken dat jullie de weg kwijt zijn geraakt en de woestijn niet meer uit kunnen komen. 4 Ik zal ervoor zorgen dat hij onverzettelijk blijft, zodat hij jullie achtervolgt, en dan zal ik mijn majesteit tonen door de farao en zijn hele leger ten val te brengen. Dan zullen de Egyptenaren beseffen dat ik de HEER ben.’ De Israëlieten gehoorzaamden.7 Hij nam de zeshonderd beste wagens van Egypte mee, en ook alle andere, stuk voor stuk bemand met officieren. 8 De HEER zorgde ervoor dat de farao, de koning van Egypte, onverzettelijk bleef, zodat hij de achtervolging van de Israëlieten inzette, die onbevreesd vertrokken waren. 9-10 De Egyptenaren achtervolgden hen, en haalden hen in bij Pi-Hachirot, waar het volk van Israël zijn kamp had opgeslagen, dicht bij de zee, tegenover Baäl-Sefon. en riepen ze de HEER luidkeels om hulp. 10 [9–10] 15 De HEER zei tegen Mozes: ‘Waarom roep je mij te hulp? Zeg tegen de Israëlieten dat ze verder trekken. 16 Jij moet je staf geheven houden boven de zee en zo het water splijten, zodat de Israëlieten dwars door de zee kunnen gaan, over droog land. 17 Ik zal de Egyptenaren onverzettelijk maken zodat ze hen achterna gaan, en dan zal ik mijn majesteit tonen door de farao en zijn hele leger, zijn wagens en zijn ruiters, ten val te brengen. 18 De Egyptenaren zullen beseffen dat ik de HEER ben, als ik in mijn majesteit de farao, met al zijn wagens en ruiters, ten val heb gebracht.’ 21 Toen hield Mozes zijn arm boven de zee,  Het water spleet, 22 en zo konden de Israëlieten dwars door de zee gaan, over droog land; rechts en links van hen rees het water op als een muur. 23 De Egyptenaren achtervolgden hen, alle paarden en wagens van de farao en al zijn ruiters gingen achter hen aan de zee in. 26 De HEER zei tegen Mozes: ‘Strek je arm uit boven de zee; dan stroomt het water terug, over de Egyptenaren en over al hun wagens en ruiters.’ 27 Mozes gehoorzaamde, 28 Het terugstromende water overspoelde het hele leger van de farao, al zijn wagens en ruiters, die achter de Israëlieten aan de zee in gereden waren; niet een van hen bleef in leven. 29 Maar de Israëlieten waren dwars door de zee gegaan, over droog land, terwijl rechts en links van hen het water als een muur omhoogrees.
5 Toen aan de farao, de koning van Egypte, bericht werd dat het volk gevlucht was, kregen hij en zijn hovelingen spijt. ‘Hoe konden we Israël zomaar laten vertrekken!’ zeiden ze. ‘Nu zijn we onze slaven kwijt.’ 6 De farao liet zijn strijdwagen inspannen en verzamelde zijn krijgsvolk. 10 Toen de Israëlieten de farao zagen naderen, met al zijn paarden, wagens en ruiters en al zijn voetvolk, werden ze doodsbang 11 Ze zeiden tegen Mozes: ‘Waren er soms in Egypte geen graven, dat u ons hebt meegenomen om in de woestijn te sterven? Hoe kon u ons dit aandoen! Waarom hebt u ons uit Egypte weggehaald? 12 Hebben we niet al in Egypte gezegd: “Laat ons toch met rust, laat ons maar als slaven voor de Egyptenaren werken, want dat is altijd nog beter dan om te komen in de woestijn”?’ 13 Maar Mozes antwoordde het volk: ‘Wees niet bang, wacht rustig af. Dan zult u zien hoe de HEER vandaag voor u de overwinning behaalt. De Egyptenaren die u daar nu ziet, zult u hierna nooit meer terugzien. 14 De HEER zal voor u strijden, u hoeft zelf niets te doen.’ 19 De engel van God, die steeds voor het leger van de Israëlieten uit was gegaan, stelde zich nu achter hen op. Ook de wolkkolom die eerst voor hen uit ging stelde zich achter hen op, 20 zodat hij tussen het leger van de Egyptenaren en dat van de Israëlieten kwam te staan. Aan de ene kant bracht de wolk duisternis, aan de andere kant verlichtte de vuurzuil de nacht. Die hele nacht konden de legers niet bij elkaar komen. 21 en de HEER liet de zee terugwijken door gedurende de hele nacht een krachtige oostenwind te laten waaien. Hij veranderde de zee in droog land. 24 Maar in de morgenwake keek de HEER vanuit de vuurzuil en de wolkkolom neer op het Egyptische leger en zaaide paniek onder hen. 25 Hij liet de wielen van de wagens vastlopen, zodat de Egyptenaren de grootste moeite hadden om vooruit te komen. ‘Laten we vluchten!’ riepen ze. ‘De HEER steunt de Israëlieten, hij strijdt tegen ons!’ 27 en toen de dageraad aanbrak, stroomde de zee terug naar haar gewone plaats. De Egyptenaren vluchtten het water tegemoet, de HEER dreef hen regelrecht de golven in. 30-31 Zo redde de HEER de Israëlieten die dag uit de handen van de Egyptenaren. Toen ze de Egyptenaren dood langs de zee zagen liggen en het tot hen doordrong hoe krachtig de HEER tegen Egypte was opgetreden, kregen ze ontzag voor de HEER en stelden ze hun vertrouwen in hem en in zijn dienaar Mozes. 31 [30–31]

Volgens J (het tweede verhaal) zijn de Israëlieten dus helemaal niet dwars door de zee gegaan. Ze volgden sowieso een andere route, langs de kust van de middellandse zee. Door de wind werd de kustlijn teruggeblazen en uiteindelijk gooide god de Egyptenaren hoogstpersoonlijk in de zee. En dat heb je pas door nadat de laatste zin P hieruit is verwijderd, en dan nog had ik de neiging om P erin terug te lezen, gewoon omdat dat het referentiekader is waarin je die zinnen gewend bent te plaatsen.

Rectificatie

Maar ik heb jullie al lekker zitten maken, hoe zit het nu met die rectificatie? Dat heeft te maken met deze post over het verhaal van het (bijna-)offer van Izaak. In dat verhaal wordt bijna altijd Elohim gebruikt om god aan te duiden, maar komt ook een aantal keer Jahweh voor. Mijn stelling (of eigenlijk die van Richard Friedman) was dat de delen met Elohim erop kunnen duiden dat Izaak in het E-verhaal daadwerkelijk werd geofferd, omdat Jahweh juist wordt gebruikt in het deel waar de engel komt.

Baden zegt dat als je dit uit elkaar gaat halen je twee halve verhalen overhoudt, terwijl het geheel nu een complete compositie vormt. Bovendien wist de E-bron zoals gezegd wel degelijk van de naam Jahweh, dus is het niet onmogelijk dat hij die ook een paar keer gebruikt. Ik ben daardoor overtuigd en herroep dus de stelling dat er een versie was van dat verhaal waarin Izaak daadwerkelijk werd geofferd door Abraham.

Conclusie

Een goed geschreven boek dat zeker door de casestudies leest als een trein en zeer overtuigend is. Dus ja, als je enigszins geïnteresseerd bent in de bronnensplitsing, dan is dit een aanrader. Maar waar ik toch mee bleef zitten is dat het blijft bij de casestudies en wat grote lijnen voor de afzonderlijke bronnen. Op het moment dat ik het boek uit had was ik vooral heel erg benieuwd naar de complete uitsplitsing van de pentateuch volgens Joel Baden. Hopelijk schrijft hij dat boek nog een keer.

Advertenties

6 reacties op “Joel S. Baden – The Composition of the Pentateuch

  1. Ha Bram,

    Leuk om te lezen dat je het een aardig boek vond! Ik ben zelf nog niet zo ver gevorderd in het boek als jij, maar zijn stijl is idd goed leesbaar. Waar ik toch wel wat twijfels over blijf houden, is over die verdeling van gedeelten tussen specifieke bronnen. Maar misschien dat ik daar van het weekend nog even tijd voor heb om dat punt wat te verduidelijken…

  2. Ha Wilfred,

    Wat bedoel je precies met “specifieke bronnen”? Dat je het eens bent met de splitsing van bijvoorbeeld exodus 14, maar het lastig vindt om uiteindelijk 4 oerbronnen aan te wijzen in plaats van gewoon 100 losse verhalen of zo?

    Baden wijst in verband daarmee specifiek op dat binnen de bronnen verhalen ook naar elkaar verwijzen. Bovendien zegt hij nadrukkelijk dat bronnensplitsing alleen maar gaat over de staat precies voor het samenvoegen tot de pentateuch zoals wij die nu kennen. Dat de bronnen zelf een hele geschiedenis hebben (zoals bijvoorbeeld bij Deuteronomium duidelijk is) ontkent hij niet, maar staat buiten dit specifieke onderzoek.

    Maar misschien moet ik jouw problemen niet voor je gaan invullen en gewoon afwachten waar jij zelf mee komt 😉

  3. Ik vind het overigens knap van je dat je het boek weg kon leggen, dat lukte mij dus echt niet. Ik vond hem spannender dan welke thriller dan ook…

  4. Zoals gezegd, ik lees van alles door elkaar. Als ik dan ook nog deelneem aan de discussies op GG, dan wordt het lastig om vol te houden… 😦

    Ik bedoel met die specifieke bronnen idd 1 van de standaard 4 bronnen ipv van aan andere (dat kan wat mij betreft een willekeurige andere bron zijn maar ook 1 van de andere van de 4). Het toewijzen van teksten aan een bron blijf ik een redelijk arbitrair gebeuren vinden. Zeker als je weinig wilt speculeren over de historische achtergrond van die bron. Dan wordt het toch lastig te beoordelen wat waarin thuishoort.

    Maar ik ben het wel met je eens dat het lekker leest. Misschien van het weekend even, in het zonnetje. Laat Pittig het niet horen! 😉

  5. Pas maar op, ook dit is een openbaar forum en zelfs Pittig heeft geen ban gekregen 😉

  6. @Bram: Oh oh!! 🙂

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: