2 reacties

Verhalen

Ik heb beloofd dit blog af te sluiten met een soort van tweeluik. Het eerste deel daarvan is inmiddels gepubliceerd en kijkt min of meer terug op mijn vorige wereldbeeld – de orthodoxe/fundamentalistische versie van het christendom – en waarom ik daar niet meer in mee kan gaan. De ontwikkeling van denkbeelden door de tijd is daar een belangrijk onderdeel van. Deze keer een blik op mijn huidige denkwijze. Wat hebben de afgelopen drie jaar mij gebracht, waar sta ik nu en hoe kijk ik tegenwoordig tegen de wereld aan… Mooi einde toch? Alleen wel met het risico van een warrig verhaal.

Toch eerst een kleine terugblik

Als christen van orthodoxe snit (reformatorische wortels, maar genoeg ervaring met het evangelische wereldje) was ik van de overtuiging dat het “bijbelse wereldbeeld” (tussen aanhalingstekens omdat dat wereldbeeld wel geïnspireerd is op de bijbel, maar veelal niet het wereldbeeld van de bijbelauteurs) waar was. Christen zijn was voor mij geen keuze, maar een logisch gevolg van die overtuiging. Toen ik dus ging twijfelen aan die overtuiging was ook het logische gevolg dat ik mijzelf niet meer als christen kon beschouwen.

Dat zat er nog heel dik in toen ik dit blog startte, het zoeken naar de echte waarheid van hoe de wereld in elkaar zat. In de eerste paar weken schreef ik teksten als deze:

 ik ben geïnteresseerd in de waarheid, dus in de dogma’s, want dat zijn de waarheidsclaims van het geloof.

Ik was dus min of meer van een waarheidszoekende gelovige veranderd in een waarheidszoekende ongelovige. Dit is sinds de start van dit blog wel enigszins veranderd. Langzaamaan begon ik wat meer filosofie te lezen en op te schuiven richting een meer postmoderne inslag zo je wil. Richard Rorty is hier voor mij heel belangrijk in geweest.

Het is lastig om dit precies te duiden. Het is misschien minder een echte verandering van denken als wel een verandering van nadruk, van het deelgebied waarin mijn interesse ligt. En die gaat meer een pragmatische kant op, het draait niet meer zozeer om wat waarheid is, om hoe de wereld in elkaar zit, maar meer om wat ik kan met een idee of wat de uitwerking ervan is.

Verhalen

De titel van dit bericht is “verhalen” en met een reden. Ik zou het onderscheid tussen mythologie  wetenschap, fictie, non-fictie even willen laten voor wat het is en de nadruk leggen op de overeenkomst. In essentie zijn het allemaal verhalen, ook een wetenschappelijke theorie is uiteindelijk een verhaal, een verhaal over hoe bepaalde fenomenen met elkaar samenhangen. Ik kan het eigenlijk niet beter uitdrukken dan de eerste zinnen van De economie van goed en kwaad van Tomáš Sedláček:

De mens heeft altijd geprobeerd de wereld om zich heen te begrijpen. Daarbij probeerde hij de realiteit te verklaren aan de hand van verhalen. Ons klinken die verhalen nu vaak vreemd in de oren – net zoals toekomstige generaties op hun beurt onze verhalen weer vreemd zullen vinden. De geheime kracht van al die verhalen is echter groot.

Dit is in een notendop mijn huidige positie en uitgangspunt. Ik denk dat iedereen het eens kan zijn dat mythen in vroegere tijden niet zozeer werden gezien als letterlijke waarheid, maar wel als doel hadden om een deel van de werkelijkheid te verklaren, te ordenen, een plek te geven. Deze taak wordt tegenwoordig door de wetenschap veelal waargenomen. De theorieën over de big bang vertellen waar wij vandaan komen, of een ieder geval een deel van dat verhaal. De verhalen van economen vertellen over eeuwige voorspoed onderbroken door korte en soms langere perioden van recessie. (Toen ik ooit solliciteerde bij het CPB werd mij ook verteld dat ze daar prachtige technische econometrische dingen deden, maar dat de uiteindelijke taak van het CPB altijd was om verhalen te vertellen.)

Afhankelijk van wat we willen verklaren kunnen we een model (=versimpeling van de werkelijkheid) uit de kast trekken die uitlegt waarom een bepaald fenomeen zich voordoet en waar dat mee samenhangt en misschien nog wel het belangrijkste, hoe we dat fenomeen kunnen beïnvloeden.

Vaak zijn er voor hetzelfde fenomeen meerdere overlappende modellen te vinden. Voor menselijk gedrag kunnen we meerdere psychologische modellen gebruiken (bijvoorbeeld Freuds id, ego en super-ego) of uitgaan van de hersenwetenschap (Swaab et al). Spreken die overlappende modellen elkaar tegen? Kunnen ze allemaal waar zijn? Ik weet het niet en weet ook niet of het relevante vragen zijn. Ik denk dat relevanter is om te vragen of wij als mensen ervaren dat die modellen ons een stapje verder brengen.

Zwaar

Neem een ander voorbeeld, de zwaartekracht. Newton zag een echte kracht voor zich: massa trekt massa aan. Einstein heeft laten zien dat zwaartekracht echter een gevolg is van de kromming van tijdruime en helemaal geen kracht is. Dat maakt Newton waarheidstechnisch totaal overbodig. Hooguit interessant voor de geschiedenis van de wetenschap, niet voor hoe de werkelijkheid in elkaar zit. Toch behoort Newton nog tot stof voor de middelbare school, zijn model is namelijk simpel en werkt onder bijna alle aardse omstandigheden perfect. Het is nuttig, ondanks dat het niet waar is.

Kortom, Newtons wetten zijn te beschouwen als verhalen. Verhalen die iedereen begrijpen kan (ook al valt de wiskundige kant misschien tegen, het principe ervan is voor praktisch iedereen te vatten), verhalen die iets zeggen over onze wereld, die onze wereld inzichtelijk, voorspelbaar en zelfs manipuleerbaar maken. Voor een GPS-satelliet werken ze niet meer, maar dan schakelen we over naar het verhaal van Einstein dat op dat niveau zijn functie heeft.

Conclusie

De oplettende lezer heeft hopelijk al door dat deze en het vorige bericht twee kanten van dezelfde munt zijn. Beiden zijn een oproep om de ontwikkeling van ideeën en verhalen door tijden en culturen heen te onderkennen. En daarmee dus ook je eigen verhaal te relativeren, de verhalen die wij nu aanhangen zullen in de toekomst ook weer als achterhaald gelden. Misschien nog steeds interessant (zoals Gilgamesj nu), misschien nog steeds nuttig (zoals Newton nu), maar niet meer het toppunt van onze kennis en kunde. Daaruit volgt vanzelfsprekend de tweede conclusie van vorige keer, dat het nogal apart is om in die stroom van verhalen er eentje van 2.000 jaar geleden uit een andere cultuur uit te pikken en tot ultieme waarheid te verheffen. Feitelijk is het een oproep tot het loslaten van waarheidsclaims dus.

Deze omgang met verhalen zou ik ook voor willen staan voor de (soms prachtige) verhalen uit de bijbel. Lees ze zoals je Homerus leest, lees ze zoals je Herakleitos of Plato leest. Verhalen die je een bepaald aspect van onze wereld kunnen laten zien, verhalen die je kijk op de wereld kunnen veranderen, verhalen die je reactie op de wereld kunnen veranderen en uiteindelijk daarmee verhalen die de wereld zelf kunnen veranderen.

Amen (sprak de nu, na drie jaar, eindelijk uitgepreekte bram.)

Advertenties

2 reacties op “Verhalen

  1. Ha Bram,

    Het is danwel net geen abdicatie, toch een gewichtig moment. Veel emoties beleeft hier op dit blog. lang niet allemaal gedeeld met je maar het deed me heel wat, je vragen en twijfels en zoeken en frustraties. wel fijn dat je dit op het blog wilde delen, dan zaten we niet elke familieontmoeting hierover te praten, maar ook gewoon eens over andere interessante zaken.
    Ook dit blog is weer sterk en mooi. Ik herken de ontwikkeling naar een hogere waardering van het pragmatisme. als het werkt / inspireert / kracht geeft, dan is het een goed verhaal. De waarheid, zo je wilt.
    Vanuit je huidige positie gezien zeg je eigenlijk: het christelijk verhaal werkte niet voor me en daarom ben ik op zoek gegaan naar een ander verhaal. Destijds was je de twijfel juist bewust geworden door de historisch-kritische benadering van de christelijke waarheidsclaims (mijns inziens: de kinderbijbelwaarheidsclaims, maar laat ik na drie jaar niet nogmaals dezelfde discussie opstarten 😉 ). Ik weet ook nog wat je me antwoordde toen ik je vroeg hoe je God ervoer vroeger. ‘God was voor mij de grote stilte’, kwam terug. Dat kwam hard binnen. Heb vorige week nog over dat antwoord gepreekt. (voor als je 20 min over hebt: http://stream120.kerkomroep.nl/pages/download.mp3?mp=10675&file=2013-01-27-08-37-024.mp3&sp=O28%2B2e9dMIIDSWbeCI6q9g%3D%3D)

    ben nog wel benieuwd welk verhaal dan momenteel jou troost en kracht en bijstand en liefde geeft. of is dat een gepasseerd station, als je eenmaal gewend ben geraakt aan de rol van beschouwer?

  2. Ha broeder,

    Vanuit je huidige positie gezien zeg je eigenlijk: het christelijk verhaal werkte niet voor me en daarom ben ik op zoek gegaan naar een ander verhaal.

    Inderdaad, zo simpel is het eigenlijk.

    mijns inziens: de kinderbijbelwaarheidsclaims, maar laat ik na drie jaar niet nogmaals dezelfde discussie opstarten 😉

    Als jij zaken als het bestaan van god, het bestaan van een leven na de dood, de opstanding van Jezus enzovoort ziet als kinderbijbelwaarheidsclaims dan hebben we het nergens meer over 😀 Toch zitten er nog heel wat kinderbijbelwaarheidsclaims in die preek van jou.

    ben nog wel benieuwd welk verhaal dan momenteel jou troost en kracht en bijstand en liefde geeft. of is dat een gepasseerd station, als je eenmaal gewend ben geraakt aan de rol van beschouwer?

    Als je verhalen in de brede zin van het woord beschouwt dan zijn het er heel veel:
    -De Ilias van Homerus omdat er geen simpel onderscheid is tussen de goeden en de slechten, Achilles mag dan de grote held zijn, maar is ook een onuitstaanbaar arrogante kwal en Hektor daarentegen is gedoemd ondanks dat het een eerlijke man is die alleen maar zijn stad en familie probeert te beschermen. Kom daar maar eens aan bij het meestal eendimensionale Israel is goed en Filistijnen zijn slecht van de bijbel.
    -De evolutietheorie heeft me geleerd dat mensen en dieren eigenlijk hetzelfde zijn, en ook al zal ik nooit een dierenliefhebber worden, het heeft me wel met nieuwe ogen leren kijken naar de wereld om me heen en echt genieten van al die tripjes naar de dierentuin met Q en T.
    -Jezus laat zien dat we niet alleen moeten geven om degenen die hetzelfde zijn als wij, die dezelfde religieuze rituelen uitvoeren als ze gaan eten. Ik kan dan ook meer met het (historisch gezien plausibeler) zalig zijn de armen an Lukas dan met het verhevener zalig zijn de armen van geest van Mattheus.
    -Heidegger die me heeft laten zien dat ik mijzelf niet los kan denken van de wereld waarin ik leef, niet los van mijn eigen tijd en cultuur. Mijn wereld tekent wie ik ben en ook wie mijn naaste is, en daarom moet ik niet hard oordelen over anderen, maar ze helpen en ondersteunen. Ik kan ze niet kwalijk nemen dat ze niet door de deur zijn gelopen, maar ik kan ze wel de deur laten zien.
    -De stoïcijn (geen idee wie eigenlijk) die heeft bedacht dat je niet bang hoeft te zijn voor de dood, omdat doodzijn hetzelfde is als nog niet geboren zijn. Aangezien niemand een probleem heeft met het tweede hoef je ook voor het eerste niet bang te zijn.

    Massa’s dus eigenlijk.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: