2 reacties

Als ik in Bagdad was geboren…

als ik in bagdad geboren was…was ik moslim geweest. Dit is misschien wel het beroemdste argument tegen religie en heeft het zelfs geschopt tot titel van een boek/collectie columns van de (christelijke) filosoof René van Woudenberg. Je ziet overigens ook gelijk het antwoord op die voorkant staan. De Arabische tekst betekent namelijk, overgezet zijnde, “als ik in Amsterdam was geboren, was ik atheïst geweest.” Een hele avond discussiëren in een notendop.

Een patstelling?

Gelijkspel? Is het dan een nutteloos argument dat geen stap verder helpt? Waarom blijf je het dan horen, blijkbaar hebben mensen toch het gevoel dat er wel degelijk een punt zit in het wijzen op dat opvoeding en overtuiging vaak corresponderen. Het antwoord over Amsterdam en de atheïst laat denk ik terecht zien dat dit argument niet aantoont dat wat iemand gelooft niet waar is. Dit laat zien dat we allemaal in hetzelfde schuitje zitten, dat al onze denkbeelden mede (lees: bijna volledig?) gevormd worden door de cultuur waarin we opgroeien. Toch denk ik dat dit argument zeker zijn kracht heeft en wel om twee redenen.

Ten eerste: als wat iemand gelooft sterk beïnvloed wordt door iemands achtergrond, dan zou dat kritisch bekeken moeten worden. Het voordeel van de twijfel lijkt niet echt een goede manier om je geboortegeloof te toetsen. Want dan zou je dus inderdaad moslim zijn geweest als je in Bagdad was geboren, atheïst als je in Amsterdam was geboren, en christen als je in Barneveld wordt geboren.

Is dat erg? Niet per definitie. Maar ik denk dat het goed is om te beseffen dat religie dan in lijn staat met andere cultuuruitingen en dus een veel minder sterke waarheidspretentie zou moeten hebben. Zoiets als links of recht rijden op de weg, het is nuttig om een gedeelde traditie te hebben en elkaars rituelen te begrijpen, maar het had net zo goed anders kunnen zijn geweest.

En nummer twee?

Voor de tweede reden moeten we eigenlijk in de geest van dit argument nog iets verder gaan met redeneren. Wat mensen geloven, wat hun wereldbeeld is, wordt grotendeels bepaald door de tijd en cultuur waarin ze opgroeien. Die cultuur is echter niet statisch, maar ontwikkelt zich, zij het erg langzaam, stukje bij beetje. Ik denk dat we het daar met zijn allen over eens kunnen zijn. Bovendien zijn we het over het algemeen ook eens over dat in die ontwikkeling toch een stijgende trend zit. Later is misschien niet per definitie beter, maar over het algemeen wel. Ronde aarde is beter dan de platte aarde, afschaffing van slavernij is beter dan het houden van slaven, gelijke rechten voor vrouwen is beter dan ze als tweederangs burgers beschouwen, de toegenomen rijkdom en betere medische kennis en zorg hebben voor een langere levensverwachting gezorgd… moet ik nog verder doorgaan?

Hoe zit dat alleen met religieuze ideeën? Vallen die ook onder dit schema? Ik denk van wel. Religieuze ideeën ontwikkelen op een zelfde manier, denk alleen aan hoe het christendom is ontstaan uit het Jodendom, hoe de concilies de christelijke theologie hebben gevormd over de eerste eeuwen van onze jaartelling, hoe de ballingschap het Jodendom radicaal heeft veranderd, hoe niemand het meer (serieus) heeft over Wodan of over Zeus of over Jupiter. Ook religieuze ideeën ontwikkelen zich.

Misschien wel mijn grootste probleem…

Bovendien geloven ook christenen in ontwikkeling van ideeën, je ziet ten slotte het wereldbeeld ook ontwikkelen als je de bijbel leest. Dit wordt soms geïnterpreteerd als “voortschrijdende openbaring”. God gaf eerst een halve openbaring, en steeds weer heeft hij een beetje beter uitgelegd hoe het nu echt zit. Totdat Jezus kwam. Toen is de canon afgesloten en wisten we alles of in ieder geval zoveel als we ooit te weten zullen komen. Alles wat daarna is gekomen zijn menselijke verzinsels.

En dat laatste is waar bij mij het probleem zit. Waarom zou je er vanuit gaan dat alle ideeën die na Jezus zijn ontstaan het allemaal mis hebben? Waarom zou de ontwikkeling van religieuze ideeën duizenden jaren vooruit gaan om steeds dichter bij de waarheid van Jezus te komen, alleen maar om vervolgens te merken dat we alleen maar weer verder en verder afdwalen van die waarheid. Waarom zouden we steeds weer terug moeten naar de bijbel om er achter te komen hoe onze wereld echt in elkaar zit? Is het sola scriptura echt geloofwaardig? Tja, de vraag stellen…

Conclusie

We kennen het allemaal… als ik je Bagdad was geboren, was je moslim geweest. Ingezet als argument tegen het christendom. Ik ben het er mee eens dat dit weinig zegt over of het christendom wel of niet waar is, maar toch zijn er twee belangrijke punten uit te trekken. Allereerst laat het wel zien dat het goed is om kritisch te zijn naar het geloof dat je mee hebt gekregen van je ouders. Met andere ouders zou je immers misschien wel hele andere ideeën hebben gehad. Blijf kritisch is dus de eerste boodschap die je hier uit kan halen.

Maar als je de gedeelde basis van dit argument – dat jouw wereldbeeld vooral wordt bepaald door de tijd en cultuur waarin je opgroeit – doortrekt, dan kom je op een volgend punt dat misschien wel mijn grootste probleem is met het christendom. Christenen lijken er namelijk vanuit te gaan dat religieuze ideeën langzaamaan zijn verbeterd, van het Kanaänitische pantheon onder leiding van El, naar de ene Jahweh, naar de drieënige god. Maar het gekke is dus dat ze er ook vanuit zijn gegaan dat na de afsluiting van de canon alle nieuwe ideeën alleen maar weer verder weg van de waarheid zijn geraakt.

Dus ja… het is een heel algemeen punt dat eigenlijk stelt dat het volstrekt willekeurig is om het christendom en de bijbel uit te kiezen als wat er nu echt waar is.

Advertenties

2 reacties op “Als ik in Bagdad was geboren…

  1. ik zou nature vs nurture hier wel willen aanhalen.
    een deel zit in onze natuur ingebakken; een vaag godsbesef, weten dat er meer is, “iets”. of tenminste je dat afvragen, soms ongemakkelijk bij voelen, willen zoeken. dat staat buiten alle culturen en plaatsen en is universeel.
    het deel nutrure, de omgeving, je gezin, de punt in de tijd, je geografische maar ook je maatschappelijke positie en de luxe van rijkdom en kennis om je hier mee bezig te houden zoals wij op een blog; dat beïnvloed hoe dat deel nature wordt ingevuld. religie als systeem maakt daar gebruik van en vult het in met een load van paradigma’s.
    geloof in God, of in een god, dat kan niet eens neutraal, net als niet-geloven.
    mijn vraag is vooral; is er 1 waarheid en is deze in veel delen van de wereld versluierd en op een aantal (“verlichte”) plekken niet? als het christendom de enige waarheid is (en dat wil ik wel geloven), kun je een moslim in Bagdad zijn geloof niet kwalijk nemen omdat er geen keuze is om er anders over na te denken? dat staat los van of iets waar is of niet. wanneer je in communistische tijden ergens in de USSR geboren was, zou je wellicht ook geloven dat het communistisch systeem het goede en juiste (zo niet het enige) is; dat wil niet zeggen dat onze overtuiging hier in het Westen dat een democratie beter is, daarmee niet waar kan zijn. de voornaamste vraag is, of het waarheid is.

  2. Ha Niels,

    1. Ik denk dat het heel lastig is om in deze te bepalen waar de grens ligt tussen nature en nurture. Religie is eigenlijk vanaf het begin van onze geschreven cultuur een belangrijk onderdeel van de cultuur geweest. Ik denk dat we misschien pas over een paar generaties kunnen bepalen of de tweede en derde generatie ongelovigen inderdaad een ingebakken “vaag godsbesef” hebben.

    Maar los daarvan. Het blijft de vraag hoe we een eventueel ingebakken “vaag godsbesef” interpreteren. Binnen de christelijke traditie wordt dat (vanzelfsprekend) gezien als iets dat god heeft ingeschapen om ons naar hem te laten zoeken. Alternatief kun je het ook zien als een gevolg van de capaciteit tot abstract denken die wij mensen hebben. Die stelt ons in staat om afstand te nemen en moeilijke problemen op een andere manier te bekijken en vervolgens op te lossen. Maar tegelijkertijd stelt die ons in staat om met afstand naar ons eigen leven te kijken, en de “grote vragen” te stellen.

    Dus ja, ik weet eigenlijk niet in hoeverre het onderscheid tussen nature en nurture in deze ons echt verder kan helpen.

    2. Je stelt terecht dat de voornaamste vraag is of het waar is. Dat geldt voor democratie versus communisme, voor christendom versus islam, wel of geen god. Ook terecht dat je stelt dat je de moslim in Bagdad zijn geloof niet kwalijk kan nemen. Maar die twee zijn wel een beetje lastig te combineren. Als het echt alleen maar om de waarheid gaat, dan zou je de moslim toch op willen roepen niet klakkeloos het geloof van zijn cultuur en ouders over te nemen, maar kritisch te zoeken naar wat er echt waar is? Wat dus leidt tot mijn eerste conclusie hierboven 😉

    Een andere oplossing zou kunnen zijn om het idee van waarheid wat te laten voor wat het is. De christen en de moslim halen allebei zingeving en hoop uit hun geloof en een band met hun medegelovigen. Maakt het dan nog uit of de ene of de andere of geen van beide waar zijn? Pragmatisch gezien gaat het om hun effectiviteit in het hier en nu. Waarmee je een eind op weg zou zijn naar mijn tweede conclusie 😉

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: