1 reactie

Samuel, Saul… wat maakt het ook uit

Het bijbelboek 1 Samuel begint met de wonderlijke geboorte van Samuel. Dit verhaal kan iets laten zien over hoe de schrijvers/redacteurs van de deuteronomistische geschiedenis (waarschijnlijk een groep professionele schrijvers die verbonden waren aan de tempel in Jeruzalem) omgingen met hun bronnen die werden gebruikt als input voor de verhalen zoals wij ze nu kennen. Men vond het in die tijd belangrijker dat de verhalen de juiste theologie weergaven dan dat ze historisch correct waren. Daarmee is het punt van deze post min of meer dezelfde als die over de dood van koning Josia, alleen met een ander verhaal als voorbeeld.

De wonderbaarlijke geboorte…

Een bekend thema in het oude testament is de enigszins wonderlijke geboorte. De moeder (het ligt altijd aan de vrouw) lijkt onvruchtbaar te zijn, maar door goddelijk ingrijpen wordt ze alsnog zwanger. De bekendste persoon waar dit voor geldt is natuurlijk Izaak, maar ook zijn vrouw Rebekka lijkt eerst onvruchtbaar te zijn. Hun schoondochter Rachel kan lange tijd zelf geen kinderen krijgen totdat ze uiteindelijk met Jozef en Benjamin alsnog twee zonen krijgt. Later zien we dit motief terugkomen bij Simson. In het Nieuwe testament zien we dat Lukas dit motief weer gebruikt, bij de geboorte van Johannes in een vrij stereotiepe manier, voor de geboorte van Jezus doet hij er nog een schepje bovenop, Maria was niet onvruchtbaar, maar zelfs nog maagd.

Maar goed, zo ook dus Hanna: onvruchtbaar, gaat naar het heiligdom in Silo (de tempel was er nog niet in die tijd) en bidt god dat ze toch een zoon mag krijgen (in die tijd telden dochters toch niet echt mee als volwaardige kinderen blijkbaar) en zowaar… ze wordt inderdaad zwanger en krijgt een zoon:

Ze noemde hem Samuel, ‘want,’ verklaarde ze, ‘ik heb hem aan de HEER gevraagd.’

Klopt dat wel?

Want als we kijken naar de betekenis van Samuel, dan wordt dat meestal herleidt tot “de naam is god”, zij het dat een iets andere afleiding kan worden weergegeven als “de door god gehoorde”. Dat ligt dichter aan tegen de uitleg van Hanna, maar nog steeds is het onduidelijk waarom ze de naam Samuel verklaart met de woorden “ik heb hem aan de HEER gevraagd.”

Wat hierbij helpt is kijken naar de betekenis van de naam Saul: dat is namelijk “de gevraagde, om wie gebeden is”. En dat ligt precies in het verlengde van wat Hanna als uitleg geeft van waarom ze haar zoon Samuel noemt. Wat kunnen we hieruit concluderen? De meest logische conclusie lijkt te zijn dat dit verhaal ooit het geboorteverhaal van Saul was, maar dat dit door latere redactie is veranderd in het geboorteverhaal van Samuel. Hier zien we nog een laatste detail dat herinnert aan de oorsprong van het verhaal.

Saul? De slechte koning?

Tegenwoordig heeft Saul een vrij negatief imago. Hij werd wel koning, maar week al snel af van de voorschriften van god en werd dus door god verworpen. Vervolgens werd David koning, en dat was wel een fantastische koning die deed wat goed was in de ogen van god. Vooral de verhalen over hoe Saul David achtervolgt en wil doden, telkens spijt krijgt, maar vervolgens weer in zijn oude patroon vervalt, maken van Saul een weinig sympathiek figuur.

Wat kan het betekenen dat Saul een dergelijk eervol geboorteverhaal ten deel was gevallen? Er zijn denk ik twee mogelijkheden. Ofwel stamt de eerste versie van het verhaal uit de tijd dat Saul nog koning was of uit het kamp van zijn getrouwen dat ook nog een tijdje bleef bestaan onder David. Maar ik denk eigenlijk dat het plausibeler is dat over Saul veel minder zwart-wit (of eigenlijk wit-zwart) werd gedacht dan wij nu gewend zijn.

Saul heeft ook iets tragisch: werd tegen zijn eigen wil koning, werd verworpen door god omdat hij zelf een offer bracht en niet wachtte op Samuel die veel te laat was. Dat is toch een licht vergrijp, zoiets als het eten van een appel… Bovendien lijkt hij van den beginne al de verkeerde persoon te zijn geweest, hij kwam immers uit de stam van Benjamin, terwijl god natuurlijk liever een koning wilde uit de stam van Juda, waar David ook vandaan kwam. Dus ja, gedoemd om te mislukken, die Saul.

Als ondersteuning hiervan kunnen we aanvoeren dat Saulus (beter bekend als Paulus) nog vernoemd was naar deze Saul. Hij kwam dan ook uit de stam van Benjamin, maar dan nog. Aan het begin van onze jaartelling werd Saul nog positief genoeg gezien om je kinderen naar te vernoemen. Dat laat zien dat het negatieve imago dat hij momenteel bij ons heeft niet het enige is dat over Saul valt te zeggen.

Conclusie

Het geboorteverhaal van Samuel lijkt oorspronkelijk te hebben dienstgedaan als een geboorteverhaal van Saul. De tempelschrijvers die werkten in tijden dat nakomelingen van David op de troon zaten hadden er nu eenmaal belang bij om Saul in een wat minder positief daglicht te zetten. Dus ging de bijzondere geboorte naar Samuel, die vervolgens David had gezalfd en waardoor het belang van Saul nogal is verminderd.

Dit is de visie die bewaard is gebleven in de bijbel zoals wij die kennen, maar er zijn dus groepen geweest die een veel positiever beeld hadden van Saul. Die zagen hem als een bijzondere, door god gegeven, eerste koning van Israel, en tot aan het begin van onze jaartelling werden er mensen naar hem vernoemd.

Dit laat dus wederom zien dat de bijbelverhalen sterk gekleurd zijn. Veelal natuurlijk theologisch, maar in dit geval zou je zelfs kunnen spreken van een wereldse politieke kleuring van de geschiedschrijving. Historische correctheid was dus niet het belangrijkste criterium voor schrijvers uit die tijd en cultuur, en we moeten de bijbelverhalen dan ook niet op die manier lezen.

Advertenties

Eén reactie op “Samuel, Saul… wat maakt het ook uit

  1. Als je zulke dingen gelooft is het niet meer zo moeilijk om van het geloof te vallen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: