3 reacties

Pasen en wat daaraan vooraf gaat

Vandaag is het pasen, maar over de opstanding heb ik al aardig wat geschreven. We gaan het dus met enige vertraging hebben over goede vrijdag, het verhaal van de kruisiging van Jezus was dit jaar opvallend aanwezig. Zo vertelde EO-directeur Arjan Lock vrijdag in DWDD naar aanleiding van The Passion weer dat het vooral ook de kern is van het evangelie. En ja, ondanks dat ik nog steeds een liefhebben ben van grote verhalen, van mythologie en ook Jezus nog steeds een warm hart toedraag, ontdekte ik bij mezelf dat dit specifieke verhaal mij eigenlijk niet zo heel erg veel meer doet. Ik denk dat ik ook weet hoe dat komt. Het goede vrijdagverhaal is meer Indiana Jones dan de Ilias.

De kern?

De nadruk van het verhaal ligt natuurlijk altijd op het lijden van Jezus, en dan vooral dat hij dit vrijwillig liet gebeuren. Of zelfs dat wij dat eigenlijk allemaal zelf hadden verdiend, of eigenlijk vooral dat we door Jezus’ lijden zelf ook eeuwig kunnen leven. En natuurlijk, dergelijke opofferingsgezindheid is bewonderenswaardig. Maar ik zie hier twee problemen met het verhaal an sich. De eerste is dat het verhaal bijna niet te vertellen is zonder (theologische) vooronderstellingen, en het tweede is dat het een ontzettend zwart/wit verhaal is.

Ten eerste is het verhaal mijns inziens pas echt te begrijpen als je bedenkt dat 1) ieder mens een zondaar is, 2) we allemaal verlossing nodig hebben, en 3) dat Jezus’ dood daarin voorziet. Als je dat weglaat, dan heb je alleen over dat iemand werd gearresteerd, berecht en geëxecuteerd. De betekenis van het verhaal moet er dus expliciet bijverteld worden, de betekenis van het verhaal zit hem niet in het verhaal zelf. Niet voor niets was er in de eerste een eeuwen een zware richtingenstrijd over de precieze betekenis van Jezus’ dood en opstanding en over wie Jezus nu was. Het heeft een paar eeuwen geduurd voordat dergelijke zaken in de oecumenische concilies werden vastgelegd.

Het tweede punt zit hem eigenlijk in het plot van het verhaal. Natuurlijk is Jezus de goede figuur in het verhaal. Maar daar tegenover staan ook anderen die vooral de rol spelen van eendimensionale slechterik. Waar Pilatus bij iedere hervertelling verder wordt verontschuldigd – hij ziet zelf geen kwaad in Jezus, zijn vrouw had een droom gehad, hij wast zijn handen in onschuld – vooral de Joodse priesters zijn alleen maar slecht. Ze voeren een rechtzaak die doorgestoken kaart is, hitsen het volk op om voor Barabbas te kiezen, en volgens Mattheus horen ze van de bewakers over de opstanding en zeggen dan dat de bewakers maar moeten vertellen dat de discipelen het lijk hebben geroofd. Dus ze wisten dat Jezus echt gods zoon was, maar wilden desondanks niet in hem geloven, haatten hem daarom juist nog meer.

Indiana Jones en de Ilias

En dat tweede punt stelt het goede vrijdagverhaal op één lijn met bijvoorbeeld Indiana Jones. Die doet het ook het beste als hij nazi’s als tegenstanders heeft. Het ultieme kwaad. Figuren die kunnen dienen als eendimensionale slechterikken en waarvan het uiteindelijk prachtig is als ze op nare manieren zelf doodgaan.

Als we daar tegenover de Ilias zetten, het oudste boek in de westerse literatuur. Daarin is het oorlog, Grieken tegenover Trojanen. En het verhaal wordt toch vooral gezien vanuit de Grieken, het draait om Achilles. Toch zien we ook van de Grieken alle zwakke punten. En toch worden de Trojanen neergezet als zeker zo heldhaftig, en personen die ook gewoon hun eigen stad proberen te verdedigen. Karakters van vlees en bloed. Als Achilles zo tegen het einde Hektor heeft verslagen, dan komt de Trojaanse koning Priamus naar hem toe om te vragen om het lijk van zijn zoon, om het netjes te kunnen begraven. Om zo’n moment ontstaat er iets van verwantschap tussen de vijanden Achilles en Priamus. Een dergelijk boek laat zien dat het kwaad niet komt van “de anderen”, maar van mensen zoals jij en ik. Dat in andere omstandigheden wij ook in staat zijn vreselijke daden.

Dat de Ilias de Trojanen niet wegzet als “de slechten” blijkt ook wel uit het feit dat Vergilius in zijn epos de Aeneis de gevulchte Trojanen onder leiding van Aeneas als hoofdpersonen nam. Opvallend is wel dat in zijn verhaal er wel een grotere scheiding wordt aangebracht tussen de goeden en de slechten. Zelfs iemand als Odysseus wordt niet bewonderd om zijn slimheid las bedenker van het paard, maar min of meer weggezet als een bloeddorstig krijger.

Conclusie

De Ilias als (niet helemaal willekeurig) voorbeeld heeft mijns inziens van zichzelf veel meer betekenis dan het goede vrijdagverhaal. Als je goede vrijdag en pasen als kern ziet van het evangelie, dan zit hem dat niet in de verhalen op zich. Het zit hem dan vooral in de toegevoegde betekenis, de theologische reflectie op het verhaal. Want als verhaal zelf  wordt er veel te veel gebruik gemaakt van ééndimensionale slechterikken om het plot vooruit te helpen. Een beetje zoals de Indiana Jones films met de nazi’s als het te bestrijden kwaad een stuk beter zijn dan de andere twee.

Advertenties

3 reacties op “Pasen en wat daaraan vooraf gaat

  1. Hoi Bram, over welk goede vrijdagverhaal heb je het? En zitten de punten 1-3 die je noemt werkelijk al in bijv. het verhaal van Marcus? Volgens mij wil het verhaal van Marcus Jezus vooral als de rechtvaardige zien die onschuldig lijdt. De theologische kleuring zit ‘em vooral in de gedachte dat Jezus wel moest lijden omdat dat Gods plan was, en dat Jezus tot het einde trouw aan God blijft. Uit dit alles blijkt: Jezus is inderdaad Gods zoon.

    Op deze manier is het verhaal van Marcus één manier (contrast Paulus) om met de anomalie dat Jezus geëxecuteerd is om te gaan, namelijk om het om te duiden tot een verhaal waarin juist blijkt dat Jezus toch echt Gods zoon is.

    Zelf vind ik de meeste interpretaties van het goede vrijdagverhaal ook niet zo aansprekend hoor, trouwens. Voor mij wil het lijden van Jezus vooral zeggen dat hij door het vuur ging voor zijn boodschap van een nieuwe wereld van God.

    Groet, Cor

  2. Ha Cor,

    En zitten de punten 1-3 die je noemt werkelijk al in bijv. het verhaal van Marcus? Volgens mij wil het verhaal van Marcus Jezus vooral als de rechtvaardige zien die onschuldig lijdt.

    Daar heb je inderdaad helemaal gelijk in. Alhoewel je Markus 10:45 ook niet moet vergeten:
    45 want ook de Mensenzoon is niet gekomen om gediend te worden, maar om te dienen en zijn leven te geven als losgeld voor velen.’

    Maar in het verhaal zelf zit inderdaad die laag van interpretatie nog niet. Dat laat aan de ene kant zien dat het ook zonder die laag van interpretatie kan, maar aan de andere kant is het ook wel weer zo dat de verhaal zoals Markus dat vertelt voor veel christenen niet groot genoeg is. Het zou van Jezus één in een reeks martelaren maken ipv god zelf. En zijn dood zou ook geen verdere betekenis hebben.

    Maar hoe dan ook, volgens mij blijft staan dat de kracht van het verhaal niet zit in wat er gebeurt, maar in bijvoorbeeld wat Jezus tijdens het laatste avondmaal erover vertelt. Dus in de interpretatie ervan…

  3. Hoi ‘Wat geschreven staat’, 😉

    Maar wat is volgens jou de betekenis voor Markus van dat begrip ‘zoon van God’? Het lijkt idd een kernpunt te zijn van Markus, mede afhankelijk van je beoordeling of dat ook in het eerste vers voorkomt. Maar had Markus een Joods begrip van die term of een Romeinse op het oog?

    Bram: weer precies wat ik dacht! Blijft grappig… 😉

    Ook verzen zoals Mk. 10:45 blijven lastig te duiden. Stel dat Jezus die woorden echt uitgesproken heeft, wat dacht hij er dan bij? En wat dacht de schrijver bij dat begrip ‘losprijs’? En verlossen waarvan? Het is allemaal wat minder duidelijk dan sommigen veronderstellen…

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: