3 reacties

Opstanding (appendix): oorsprong van het opstandingsgeloof

De serie over de opstanding had ik min of meer afgesloten, zij het onder voorbehoud van interessante dingen uit Maurice Caseys Jesus of Nazareth: an independent historian’s account of his life and teaching. En ja, natuurlijk was dat aanleiding tot deze appendix. Een appendix om twee redenen, ten eerste omdat die chronologisch als mosterd na de maaltijd komt, maar ook inhoudelijk gaat het om een punt dat niet heel direct binnen de originele serie past. Die draaide vooral om de verhalen over de opstanding en in hoeverre die enig gewicht in de schaal leggen. Mijn conclusie was dat ze bij lange na niet genoeg bewijs leveren om iets groots als een opstanding uit de dood plausibel te kunnen maken. Maar dat laat de vraag nog enigszins open waarom nu specifiek in het geval van Jezus deze verhalen ontstonden. Maurice Casey heeft hier wel een antwoord op: Jezus’ eigen voorspellingen van zijn dood en opstanding na drie dagen is wel degelijk historisch.

Huh?

Ja, dit zijn teksten die over het algemeen zonder nadenken aan de kant worden geschoven als later ingeschreven profetieën die natuurlijk precies uitkomen. Als er een voorbeeld moet worden gegeven over secundaire ontwikkelingen in de evangeliën lijkt dit een soort schoolvoorbeeld te zijn. Maar misschien dus toch niet.

De argumenten dat de voorspellingen niet historisch zijn is dat ze te goed uitkomen en beter verklaard kunnen worden als latere toevoegingen van de vroege kerk. Als ze dergelijke dingen deden (en kritische wetenschappers zijn daar unaniem van overtuigd) waren dit natuurlijk ideale dingen die ook wel nodig waren om Jezus’ dood te verklaren. Het zou toch ook raar zijn als Jezus tijdens zijn leven alleen bezig was met andere wangen toekeren en zo en vervolgens uit het niets bleek op te staan uit de dood.

 De argumenten

Casey komt hier aan tegemoet door te stellen dat de voorspellingen zoals we ze nu hebben deels secundaire ontwikkelingen bevatten, maar in basis teruggaan tot de historische Jezus. De oudste en daarmee ook meest correcte voorspelling vinden we in Markus 8:

31 Hij begon hun te leren dat de Mensenzoon veel zou moeten lijden en door de oudsten van het volk, de hogepriesters en de schriftgeleerden verworpen zou worden, en dat hij gedood zou worden, maar drie dagen later zou opstaan;

Casey stelt dat het “door de oudsten van het volk, de hogepriesters en de schiftgeleerden” een latere toevoeging is. Maar er zijn aanwijzingen dat de rest wel min of meer zo is uitgesproken door Jezus zelf.

Ten eerste begint Petrus gelijk hierna Jezus te vertellen dat dit helemaal niet gaat gebeuren, waarna Jezus antwoordt met het beroemde: “Ga terug, achter mij, Satan!”. Dit verhaal over Petrus die als Satan wordt terechtgewezen is niet iets dat de vroege kerk zou hebben verzonnen en daarom historisch plausibel. Dat zou betekenen dat de aanleiding ervan ook wel enigszins moet kloppen.

Daarnaast wijst hij erop dat het “drie dagen later” niet klopt met de verhalen die we hebben over de opstanding. Niet voor niets wordt dit door Lukas veranderd in “de derde dag”.

Deze twee punten geven moeilijke zaken in het verhaal van Markus 8 die wijzen op historiciteit, omdat ze niet op die manier door vroeg christenen zouden zijn verteld als er geen werkelijke traditie achter zat. Er zijn echter nog meer argumenten te geven. Om verder te gaan met het “drie dagen later”, Lukas 13 geeft het volgende:

31 Precies op dat ogenblik kwamen er enige farizeeën die tegen hem zeiden: ‘Vertrek, ga weg van hier, want Herodes wil u doden!’32 Hij antwoordde: ‘Zeg tegen die vos: “Let op, ik drijf demonen uit en vandaag en morgen genees ik mensen, en op de derde dag bereik ik de voltooiing.” 33 Maar ik moet vandaag en morgen en de volgende dag op weg blijven, want het gaat niet aan dat een profeet omkomt buiten Jeruzalem –

Hier zien we tweemaal achter elkaar dat de derde dag niet zozeer als letterlijk drie dagen later wordt bedoeld, maar dat het een soort spreekwijze is voor een korte tijdsspanne. Net zoals wij het altijd hebben over 5 minuten voor alles wat ongeveer tussen de 2 en 20 minuten kost. Dus dat Jezus het in de voorspelling van zijn opstanding heeft over “drie dagen later” hoeft niet te wijzen op een heel precieze voorspelling van zijn opstanding, maar is gewoon een zegswijze dat hij zijn opstanding verwachtte, en wel snel.

Maar hoe zat dat dan? Jezus die zijn opstanding verwachtte? Nu kunnen we als eerste aangeven dat Jezus het einde der tijden vrij snel verwachtten met de bijbehorende algemene opstanding. Casey wijst echter ook op het verhaal uit 2 Makkabeeën van de zeven broers die de marteldood sterven. De laatste zegt in een korte toespraak het volgende:

36 Mijn broers is krachtens het verbond met God na een kortstondig lijden het eeuwige leven ten deel gevallen, maar u zult voor uw hoogmoed door God worden veroordeeld tot een rechtvaardige straf.  37 Net als mijn broers geef ik mijn lichaam en ziel prijs omwille van de tradities van onze voorouders. Ik smeek God dat hij zijn volk snel genadig mag zijn en dat hij u met kwellingen en plagen zal dwingen te erkennen dat alleen hij God is, 38 zodat door toedoen van mij en mijn broers de toorn van de Almachtige, die ons volk terecht getroffen heeft, tot bedaren komt.’

Vers 36 laat zien dat een rechtvaardig martelaar meteen eeuwig leven heeft en blijkbaar niet hoeft te wachten tot het einde der tijden. Bovendien zien we hier dat het idee van een verzoenende dood van een onschuldige voor het volk al een bestaand idee was binnen het Jodendom in Jezus’ tijd. Dat maakt dat Casey stelt dat Jezus na een tijdje toch wat teleurgesteld is geraakt in de beperkte gevolgen van zijn optreden, denk bijvoorbeeld aan Lukas 13/Mattheüs 11:

Wee Chorazin, wee Betsaïda, want als in Tyrus en Sidon de wonderen waren gebeurd die bij jullie gebeurd zijn, zouden de inwoners van die steden zich allang in een boetekleed hebben gehuld en met stof op hun hoofd tot inkeer gekomen zijn.

Bovendien werd hem ook in Galilea de grond aardig heet onder de voeten, Herodes die ook Johannes de doper al had laten doden had zijn oog ook op Jezus laten vallen, zie bijvoorbeeld Lukas 13:31 iets verder naar boven. Die twee zaken lijken bij Jezus aanleiding te zijn geweest tot het idee dat hij in Jeruzalem moest sterven als verzoening voor het volk. Het volk leek zich namelijk niet massaal te bekeren en het ging toch al de kant op dat Jezus vanwege zijn profetische roeping zijn leven niet zeker was.

Conclusie

Alles bij elkaar heb je een aardig plausibel verhaal. Niet alleen bevat Markus 8 twee elementen (bestraffing van Petrus, en de foutieve voorspelling van de opstanding na drie dagen ipv op de derde dag) die in een niet-historisch verhaal waarschijnlijk niet zouden zijn voorgekomen. Daarnaast is het “drie dagen later” op te vatten als een standaardformulering die een korte tijdspanne aangeeft, en was het idee van een opstanding van een onschuldige martelaar voorhanden. Zelfs het idee van een verzoenende dood van een onschuldig martelaar bestond al, en dit kan dus heel goed het bewuste doel van Jezus zijn geweest. Dit is zelfs enigszins plausibel gegeven enige mate van teleurstelling in de effecten van zijn prediking in Galilea en dat ook in Galilea hij zijn leven niet zeker was vanwege Herodus.

Als dit waar is dan weten we dus ook waar de ideeën van de opstanding en de verzoening door Jezus’ dood vandaan komen. Dat zijn ideeën die Jezus zelf nog tijdens zijn leven heeft geïntroduceerd. Dit gecombineerd met visioenen van een opgestane Jezus laten mijns inziens weinig te wensen over.

Advertenties

3 reacties op “Opstanding (appendix): oorsprong van het opstandingsgeloof

  1. Interessant. (Zie voor een bespreking van Casey’s boek hier.) Enkele opmerkingen:

    1. De uitdrukking ‘drie dagen later/ na drie dagen’ hoeft in betekenis niet te verschillen van ‘op de derde dag’. Zie bijvoorbeeld Mat. 27:63-64, waar ‘na drie dagen’ met ‘tot de derde dag’ gecombineerd wordt. (Er is ook een parallel in Josephus.) Dat de voorspelling bij Marcus niet klopt, is dus niet helemaal waar.
    2. De verlegenheid met de reactie van Petrus is een goed argument voor de plausibiliteit ervan, maar past het onbegrip van de leerlingen niet juist in de agenda van Marcus?

    Voor de rest hoeft de notie dat een profeet nu eenmaal niet geëerd is in zijn eigen vaderland, of dat de rechtvaardige nu eenmaal moet lijden, niet per se met de gedachte over verzoening samen te hangen.

    De vraag is ook of Jezus daadwerkelijk met één doel naar Jeruzalem is getogen. Het kan ook zijn dat hij bijvoorbeeld ‘gewoon’ met Pesach naar Jeruzalem ging, waar de boel uit de hand liep.

    Niettemin klinkt de opvatting dat Jezus verwachtte dat God hem spoedig (= “na drie dagen”) na zijn mogelijke dood zou doen opstaan, historisch plausibel.

  2. Ha Cor,
    Ik had hem net een week of zo in de kast staan toen jouw review kwam, en toen was ik toch even bang dat hij tegen zou vallen. Maar uiteindelijk vond ik hem erg goed, ondanks de inderdaad vreemde datering van Markus en Mattheüs. Voor Markus heeft hij nog een aardig argument dat ik verder eigenlijk niet goed kan beoordelen. Bij Mattheüs zie ik echter ook geen goede argumenten voor zijn vroege datering…

    Maar goed, dat daargelaten.
    1. Goed punt. Dat maakt dit punt inderdaad minder sterk. Al is het nog steeds opvallend dat Lukas het veranderd heeft. Die zag er dus blijkbaar wel een probleem in? Maar dat was dan ook waarschijnlijk geen Jood.
    2. Ja, en dat is weer zo iets waar Casey soms te makkelijk mee lijkt te gaan met Markus en dingen soms wel heel snel tot letterlijk historische waarheid bestempelt. Maar goed… ik denk dat je inderdaad nooit echte zekerheid kan krijgen over deze zaken, maar dat het ondanks deze kanttekening en ook gelet op de andere argumenten een plausibel verhaal blijft.

    3. De gedachte over verzoening komt ook terug in Markus 10,45,

    45 want ook de Mensenzoon is niet gekomen om gediend te worden, maar om te dienen en zijn leven te geven als losgeld voor velen.’

    had ik even weggelaten vanwege de toch al niet geringe lengte. Als deze uitspraak historisch is dan past hij perfect in het plaatje dat Jezus naar Jeruzalem ging met het doel om te sterven en met het vertrouwen in zijn eigen opstanding.

    Dit is wel weer zo’n tekst die verdacht is omdat hij ook theologische interpretatie van de vroege kerk kan zijn. Maar Casey ziet hier vanwege het Aramees-correcte gebruik van mensenzoon weer een letterlijk correcte uitspraak van Jezus in. Dat lijkt mij een snelle conclusie, maar wederom, gezien het hele plaatje vind ik het inmiddels aardig plausibel.

    Ik geloof dus dat wij het in ieder geval aardig met elkaar eens zijn 😉

  3. […] Opstanding (appendix): oorsprong van het opstandingsgeloof Share this:DelenFacebookTwitterE-mailPrintVind ik leuk:LikeWees de eerste om post te waarderen. Permalink […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: