16 reacties

Lazarus (en Lazarus)

Lazarus, dood en door Jezus weer opgewekt, toch een van de spectaculairste en bekendste van Jezus’ wonderen. We vinden het verhaal in Johannes 11. Niet alleen een van de spectaculairste en bekendste wonderen van Jezus, maar ook eentje waarvan het het verhaal dat wij hebben historisch gezien niet erg plausibel is. Daar zijn verschillende argumenten voor te geven.

Binnen het evangelie van Johannes

Binnen het evangelie van Johannes vinden we de persoon van Lazarus alleen maar terug in de hoofdstukken 11 en 12. De eerste keer is dus pas als we horen dat hij ziek is en de broer van Marta en Maria. Marta en Maria kennen we ook uit Lukas, waar Marta zich nogal uitslooft en Maria aan de voeten van Jezus zit. En in dat verhaal horen we niets over een eventuele broer.

Dat hij uit de rest van het evangelie zo afwezig is, is nogal opvallend, aangezien zijn rol heel groot is. De opwekking van Lazarus is volgens Johannes de directe aanleiding tot de dood van Jezus:

45 Veel Joden die naar Maria toe gekomen waren en gezien hadden wat Jezus deed, kwamen tot geloof in hem. 46 Maar enkelen gingen naar de farizeeën om hun te vertellen wat Jezus gedaan had. 47 Daarop riepen de hogepriesters en de farizeeën het Sanhedrin bijeen: ‘Wat moeten we doen? Deze man doet veel wondertekenen, 48 en als we hem zijn gang laten gaan, zal iedereen in hem gaan geloven. Straks grijpen de Romeinen in; dan zullen ze onze tempel en ons volk vernietigen.’ 49 Een van hen, Kajafas, die dat jaar hogepriester was, zei tegen de anderen: ‘Jullie begrijpen het niet! 50 Besef toch dat het in jullie eigen belang is dat één man sterft voor het hele volk, zodat niet het hele volk verloren gaat.’

Volgens de synoptische evangeliën was de directe aanleiding de tempelreiniging, maar Johannes zet die aan het begin van Jezus’ optreden en er was dus een andere aanleiding nodig. (Er zijn christenen die veronderstellen dat er twee tempelreinigingen zijn geweest, eentje aan het begin en eentje aan het einde van Jezus’ optreden, maar dat is in ieder geval niet wat Johannes veronderstelt.)

Verder komen we hem in hoofdstuk 12 nog tegen als Maria de voeten van Jezus zalft. Dit verhaal kennen we uit de synoptische evangeliën, en daar wordt Lazarus niet genoemd als aanwezige. waarna we het volgende te weten komen:

9 Intussen hadden de Joden gehoord dat Jezus daar was en ze gingen in groten getale naar hem toe, niet alleen om hemzelf, maar ook om Lazarus te zien die hij uit de dood had opgewekt. 10 De hogepriesters beraamden intussen een plan om ook Lazarus te doden,11 omdat hij er de oorzaak van was dat veel Joden bij Jezus kwamen en in hem gingen geloven.

En dat is dan ook het laatste dat we van Lazarus zelf horen. Opeens is hij weer verdwenen uit alle verhalen. Lazarus die zo’n belangrijke rol zou hebben gespeeld in de laatste week van Jezus’ leven horen we niets meer van. Is het de priesters gelukt om hem te doden? Niet? Speelde Lazarus ook in de vroege kerk helemaal geen rol meer zodat hij niet in Handelingen voorkomt? (Ook hier is het weer interessant dat vanwege dit gegeven er sommigen zijn die de “discipel die Jezus liefhad” niet identificeren met Johannes, de zoon van Zebbedeüs, maar met Lazarus. We komen deze discipel ook in hoofdstuk 13 voor het eerst tegen in de johannesversie van Jezus laatste avondmaal, waar alleen weer geen brood en wijn wordt rondgedeeld.)

Er zijn nog meer opmerkelijke zaken. Zoals de reactie van “de joden” op het wonder van de opstanding van Jezus. Die veronderstelt eigenlijk de scheiding tussen joden en christenen zoals die er inmiddels was ten tijde dat het johannesevanglie werd geschreven. Maar als we Jezus zien als een jood binnen het jodendom zullen de mensen alleen maar gelukkig zijn geworden van een dergelijk groot wonder van god. Tenzij je veronderstelt dat de hogepriester en zijn vriendjes eigenlijk allemaal heel hypocriet waren en niet god maar hun eigen baantje het belangrijkst vonden. Dat doet bijvoorbeeld N.T.Wrigth. Dus ja, waar de tempelreiniging inderdaad een logische aanleiding is om de tempelpriesters flink tegen je in het harnas te jagen was een dodenopwekking dat natuurlijk niet, dat zou het alleen maar kunnen zijn geweest als Jezus een andere religie aanhing dan die priesters en dat was niet zo.

Die andere Lazarus

Nu we hebben gezien dat door puur naar de verhalen in het johannesevangelie (en de parallellen daarvan in de synoptische evangeliën) te kijken we hebben kunnen zien dat dit verhaal niet heel erg plausibel is, is het tijd voor de volgende vraag: waar komt zo’n verhaal dan vandaan? Over het algemeen is dat natuurlijk lastig te zeggen, maar in dit geval kunnen we een gok wagen. Naast Johannes 11 en 12 komen we de naam Lazarus in de bijbel op nog een plek tegen, namelijk in Lukas 16, de gelijkenis van de arme Lazarus en de rijke man. En die twee Lazarussen blijken een groot aantal overeenkomsten te hebben:

Als eerste heten ze natuurlijk allebei Lazarus, een naam die verder in de hele bijbel niet voorkomt, dus dit is een stuk toevalliger dan als ze allebei Simon of Johannes of Jakobus hadden geheten of zo. Het tweede is dat zodra we kennis met ze maken, ze allebei doodgaan. Van de arme Lazarus horen we vervolgens dat hij bij Abraham mag rusten, terwijl de rijke man die ook doodgaat “hevig wordt gekweld” en “pijn lijdt in vlammen”. Hij kan echter wel in de verte Abraham en Lazarus zien zitten. De derde overeenkomt komt als de rijke man vraagt om het volgende:

“Dan smeek ik u, vader, dat u hem [=Lazarus] naar het huis van mijn vader stuurt, 28 want ik heb nog vijf broers. Hij kan hen dan waarschuwen, zodat ze niet net als ik in dit oord van martelingen terechtkomen.”

Hij vraagt dus aan Abraham of hij Lazarus uit de dood wil opwekken om zijn broers te bekeren zodat ze na hun dood niet zullen worden gepijnigd, maar ook aan de borst van Abraham mogen vertoeven. Abraham weigert dit:

29 Abraham zei: “Ze hebben Mozes en de profeten: laten ze naar hen luisteren!” 30 De rijke man zei: “Nee, vader Abraham, maar als iemand van de doden naar hen toe komt, zullen ze tot inkeer komen.” 31 Maar Abraham zei: “Als ze niet naar Mozes en de profeten luisteren, zullen ze zich ook niet laten overtuigen als er iemand uit de dood opstaat.”’

Ondanks de weigering van Abraham zien we hier nog een vierde parallel met het johannesverhaal: Lazarus staat daar daadwerkelijk op uit de dood en op basis daarvan komen er inderdaad mensen tot geloof, het geloof in Jezus dat volgens het johannesevangelie een voldoende voorwaarde is voor eeuwig leven. Dus de functie van de opstanding is in beide verhalen ook hetzelfde, om degenen die nog leven zich te laten bekeren.

Een reconstructie?

Het johannesevangelie is volgens reguliere datering geschreven rond 95 n.chr. en daarmee 10-15 jaar jonger dan het lukasevangelie. En dus ook zo’n 65 jaar na de gebeurtenissen zelf pas opgeschreven. Als we er nu vanuit gaan dat de gelijkenis over de arme Lazarus inderdaad min of meer op die manier door Jezus is verteld, wat moet er dan gebeurd zijn om tot het verhaal uit Johannes 11 te komen?

Niet zo heel erg veel, in de mondelinge overlevering zijn eigenlijk maar 2 grote wijzigingen nodig: ten eerste moet Abraham er in toestemmen om Lazarus naar de broers van de rijke man te sturen; ten tweede moet het verhaal niet meer de status krijgen van een gelijkenis maar die van een historisch verhaal. De eerste stap is niet heel groot, aangezien Abraham al aangeeft wat er zal gebeuren, er zal niet worden geluisterd naar iemand die uit te dood opstaat. En inderdaad zijn de priesters hier volgens Johannes ook juist alleen maar bozer door geworden. De tweede stap is ook niet heel erg groot, want er waren al verhalen waarin Jezus een doden weer opwekt, zoals het dochtertje van Jaïrus en de jongeling in Naïn.

Vervolgens is het aan de samensteller van het evangelie om dit verhaal een plekje te geven in het grotere geheel en Lazarus een broer te maken van Marta en Maria en de priesters hier op een bepaalde manier op te laten reageren.

Conclusie

De conclusie kan alleen maar zijn dat het niet heel erg plausibel is dat de opwekking van Lazarus ook daadwerkelijk een historisch verhaal is. De persoon Lazarus komen we nergens anders tegen, ook binnen het johannesevangelie zelf niet, ondanks de grote rol die hem toegekend wordt in het tewerkstellen van de dood van Jezus. De reactie van de joden, farizeeërs en hogepriesters op een dergelijk wonder is niet plausibel, omdat ze dezelfde religie aanhangen zouden ze blij moeten zijn van de grote daden die hun eigen god heeft gedaan. De reactie past veel beter bij de situatie waarin het johannesevanglie is geschreven, namelijk de scheiding van christendom en jodendom. Als laatste lijkt het er sterk op dat dit verhaal een latere ontwikkeling is van de gelijkenis over de arme Lazarus en de rijke man, in beiden is er een Lazarus die doodgaat en al dan niet opstaat uit de dood met als doel om op te roepen tot bekering.

Advertenties

16 reacties op “Lazarus (en Lazarus)

  1. “10-15 jaar ouder dan het lukasevangelie”

    Je bedoelt waarschijnlijk: “jonger” of “later”? 🙂

  2. Oeps 😦
    Dank je, aangepast

  3. He Bram,

    Allereerst de beste wensen voor 2012!

    Ik heb op GG al eens een clip geplaatst waarin de overeenkomsten tussen de voorstellingen van Horus, Mithras en Jezus aangetoond wordt (http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=Z-17BNU7L6g). Hoewel ik er niet van overtuigd ben dat dat betekent dat allerlei details (zoals b.v. twaalf discipelen) historisch onjuist zijn, maakt het wel duidelijk dat veel van die zaken in de Grieks-Romeinse cultuur anders opgevat zouden kunnen worden (b.v. symbolisch). Veel van dergelijke verhalen vind je in het begin van Lukas en Mattheus. En de parabel over Lazarus en het verhaal in Johannes kun je daar wellicht ook onder rekenen. Er is nl. ook een link tussen die parabel en Horus en Osiris. Kijk maar eens naar deze link…

    http://books.google.nl/books?id=NPXcxcCLOjYC&pg=PA723&lpg=PA723&dq=asar+and+lazarus&source=bl&ots=xUKR4pT3or&sig=gIJKhrAYrAGPrP9dW-8Qb7ruGko&hl=nl&sa=X&ei=yo0AT7100KE6tIWFmQ0&ved=0CD4Q6AEwAw#v=onepage&q=asar%20and%20lazarus&f=false

    Je zou je verschillende stadia kunnen voorstellen waarin die ontwikkeling van Jezus als Zoon van God, Lam van God, Licht van de wereld, etc. (gemodelleerd naar Horus) aanleiding geeft tot een verhaal zoals dat van Lazarus… als je er echt op gaat letten, zie je steeds meer overeenkomsten… interessant. Grappig hoe jouw stukje zou kunnen passen in zo’n verband… 😉

  4. Hier nog een andere link die wat meer weergeeft van wat de auteur schrijft over die andere Lazarus:

    http://books.google.nl/books?id=z5brNhqPpkcC&pg=PA657&lpg=PA657&dq=asar+and+lazarus&source=bl&ots=Nmdlduq6ZN&sig=d3gzItAYJGefFL_95RoIF5JIfC0&hl=nl&sa=X&ei=36IAT6z7Fcqd-QajmITHAQ&ved=0CF4Q6AEwCA#v=onepage&q=asar%20and%20lazarus&f=false

    Hoewel ik sommige verbanden te vergezocht vind, zijn andere misschien wel aanleiding geweest om het verhaal zo te vertellen als in het Johannesevangelie gebeurt. Voor wat betreft Lukas: aangezien er al verhalen bestonden over een rijke en arme die in het dodenrijk komen, sluit Lukas daar misschien met zijn parabel wel bewust bij aan. Maar dat blijft wel een beetje gissen…

  5. Ha Wilfred,

    Jij ook de beste wensen. Ik moet eerlijk zeggen dat ik eigenlijk weinig tot niets weet over de Egyptische mythen en verhalen. Dus dat maakt het voor mij ook lastig om te bepalen wat ik hier precies mee aanmoet.

    Wel een paar puntjes:
    Maurice Casey ziet Lazarus als een verkorte vorm van Eleazar, wat betekent: god heeft geholpen. Dus dat kan een andere verklaring zijn voor de naam, omdat de betekenis goed past in de gelijkenis.

    Daarnaast begint Casey met een hoofdstuk waarin hij andere pogingen om te komen tot een reconstructie van de historische Jezus bekritiseert. De conservatieve christenen die (bijna) alles letterlijk nemen en de atheïsten die geloven dat het hele verhaal mythe is en dat Jezus helemaal niet heeft bestaan krijgen er het felste van langs. Beiden schrijven alleen maar naar hun voorgenomen ideeën toe. En dan gaat het inderdaad om dit soort theorieën, dat de verhalen uit de evangeliën gebaseerd zijn op oudere mythes. Ik ben nu alleen even te lui om het weer op te zoeken 😉

    Maar inderdaad lijkt het goed mogelijk dat onder invloed van Egyptische mythes en verhalen het Jezus-verhaal zijn interpretatie heft gekregen. Als je bedenkt dat Alexandrië een belangrijke basis was is dat helemaal niet vergezocht. En ik meen me te herinneren dat ook de Maria en Jezus plaatjes/iconen nogal geïnspireerd zijn op Isis en Horus? of twee andere Egyptische goden…

    Nou ja, de Egypte-connectie valt vast iets uit te halen en ook vast een kern van waarheid in zitten, maar als ik die stukjes lees krijg ik toch vooral het gevoel dat er wordt overdreven. Maar dat kan ook komen omdat de boeken die ik heb gelezen de hele Egypte-connectie links laten liggen en ik over het algemeen dus weinig tot niets over Egypte ten tijde van Jezus weet…

  6. Dag Bram,

    Ik schreef ook dat ik een aantal punten in de vergelijking met dat soort mythes minder waarschijnlijk vind. Zo geloof ik best dat er twee Maria’s in Bethanie woonden en geloof ik niet echt in theorieen die die woonplaats als historische realiteit ook weg willen redeneren op basis van diezelfde Egyptische mythes. Maar mijn stelling zou een stuk minder complex zijn: wanneer het Johannesevangelie in Alexandrie zijn oorsprong zou vinden (of desnoods ergens anders, dit soort mythes waren vrij breed bekend in de Grieks-Romeinse wereld), dan zou een dergelijk verhaal een verwijzing kunnen bevatten naar de mythes van Horus en Osiris en Jezus een status toekennen die op hetzelfde niveau ligt. De namen voor Jezus in het Johannesevangelie (de goede herder, het licht van de wereld, lam van God e.d.) zijn namen die ook voor Horus gebruikt werden. Alles bij elkaar genomen vind ik een dergelijke stelling dan best te verdedigen…

    Wat Casey (die ik trouwens niet ken) schrijft over de betekenis van die naam, is op zichzelf natuurlijk juist. Maar waarom zou dat betekenisvol zijn? Je kunt daar elke andere naam verzinnen, dan zou je daar ook betekenis aan kunnen ontlenen. De vraag blijft: waarom zou Jezus voor die gelijkenis precies die naam kiezen?

    De vraag blijft natuurlijk (a) of die parabel (ik ga er maar even van uit dat we met een parabel te maken hebben, daar heeft men in de theologische commentaren in de loop der eeuwen wel eens anders over gedacht) wel van Jezus was, (b) in beide gevallen of die parabel bedoeld is als een verwijzing naar verhalen die al de ronde deden. Beide vragen zijn moeilijk definitief te beantwoorden… Dus dan wordt het een vraag naar wat je plausibel vindt. Maar dat is bij alle parabels zo.

    Bij de geschiedenis in Johannes blijft het ook de vraag staan waarom de schrijver Lazarus als broer van Martha en Maria opvoert. Twee ongetrouwde vrouwen en een ongetrouwde broer, allemaal bij elkaar in huis? Toch wat onwaarschijnlijk… Als je al overtuigd bent dat er een mogelijke link met andere bekende mythes bestaat, dan kan dat verklaren waarom de schrijver voor dit scenario koos. Die beide vrouwen zouden dan bijvoorbeeld als heenwijzers naar die mythes kunnen gelden. Wanneer je daar niet van overtuigd bent, kun je eigenlijk weinig anders dan concluderen dat de schrijver dat uit zijn duim heeft gezogen en gewoon karakters nodig had om te vertellen wat hij wilde vertellen (maar volgens mij had hij dat met 1 zus ook wel kunnen doen) of dat hij wel de waarheid vetelt. Maar ook in dat laatste geval is niet uitgesloten dat hij zich van bestaande verhalen bewust is en daar gebruik van maakt in zijn beschrijving.

    Gnostische christenen zagen in ieder geval een verband tussen beide verhalen. Voor wat dat waard is…

    Het klopt verder dat Isis en Horus de inspiratiebron waren voor veel christelijke kunstenaars. Op zichzelf zegt dat verder weinig, maar het geeft wel aan dat men altijd dergelijke methodes gebruikt heeft. Ook in het OT zie je dat natuurlijk gebeuren tussen Baal en Jahweh. Maar daar hoef ik jou niks over te vertellen… 😉

    Ik denk dat je juist bij verhalen die vermoedelijk geen historische basis hebben niet moet onderschatten hoezeer de schrijver voor datgene wat hij creeert aan probeert te sluiten bij al bestaande verhalen. Dat geeft herkenning en zegt iets over de status van de persoon die je beschrijft. Historici die dat zomaar weg willen zetten (ik schreef met name over de geschiedenissen uit de eerste hoofdstukken van Mattheus en Lukas, ik ben benieuwd wat Casey daar over te melden heeft) neem ik eigenlijk ook niet zo serieus…

    Sorry voor de lengt van mijn comments. Maar dat ben je wel gewend! 🙂

  7. Nog even een aanvulling. Voor jouw theorie lijkt me ook een probleem te bestaan. Want hoe denk jij dat er tussen die traditie van het evangelie naar Lukas en de schrijver van het Johannesevangelie een verband heeft bestaan? Uit welke bron heeft ‘Johannes’ dan geput? Dezelfde als waar ‘Lukas’ uit put, uit ‘Lukas’ zelf, of een derde bron? En gezien het relatieve tijdsverschil tussen beide geschriften (10-15 jaar), hoe denk je dat die traditie zich zo snel heeft kunnen omvormen? In welke context, met het oog op welke lezers?

    Dat soort vragen kun je bij allerlei theorieen opwerpen. Het beantwoorden is alleen een stuk moeilijker. Historici die denken dat de ene vorm van beantwoording makkelijker is dan de andere en daar ook op doorborduren, moeten misschien nog wat bij leren over de aard van bewijsvoering… 😦

  8. Wilfred,

    Als je het stelt op die manier, de historische verhalen zijn verder “ingekleurd” met behulp van de verhalen en mythes die toen al bestonden denk ik dat je inderdaad dat dat heel goed mogelijk is.

    Veelal zie je echter dat dit soort theorieën bedoeld zijn het hele bestaan van Jezus te ontkennen, alsof de verhalen die we hebben helemaal geen historische basis hebben en niet meer zijn dan varianten op die bestaande mythes. Dat doet bijvoorbeeld het youtubefilmpje van jou eigenlijk ook. Maar ja, dat sommigen uit dit soort dingen te sterke conclusies trekken betekent natuurlijk niet dat er helemaal geen punt in zit.

    Net even Casey (Jesus of Nazareth: an independent historian’s account of his life and teaching) nagekeken, en de Egyptische link komt bij hem totaal niet aan de orde. Voor de geboorteverhalen kijkt hij naar Joodse parallellen, en die zijn er volgens hem genoeg om het ontstaan van dergelijke verhalen te verklaren. Denk aan verhalen over de geboortes van Isaak, Jakob en Esau, Samuël. Maar ook in latere buitencanonieke boeken vind je dergelijke verhalen over de geboortes van bijvoorbeeld Melchizedek of Noach.

    Ook The historical Jesus van Gerd Theissen en Annette Merz heeft niets over Egyptische verhalen. Dus misschien is dit nog wel een blinde vlek van veel mainstream onderzoekers.

    Wat betreft het johannesevangelie is het wel interessant dat papyrus 52 dat een klein stukje van het evangelie bevat (het oudste stukje bijbel dat we hebben, ca. 125) in Egypte is gevonden. Echter, de meeste geleerden houden het er nog steeds op dat het in de omgeving van Efeze is ontstaan. Deels omdat de traditie het daar plaatst (zou de standplaats van Johannes zijn geweest) maar ook omdat daar een voege en succesvolle ontvangst van het evangelie is te zien in andere bronnen. En weer anderen schijnen Syrië te noemen, onder meer omdat Ignatius van Antiochië vergelijkbare ideeën schijnt te hebben en de clash tussen christenen en joden daar een historische grond kan hebben.

    Dus ja, eigenlijk weten we niet veel meer dan dat het waarschijnlijk is geschreven buiten Israel. Maar als je papyrus 52 en de elementen uit Egyptische verhalen bij elkaar neem, dan is Alexandrië best een goed mogelijkheid.

    Want hoe denk jij dat er tussen die traditie van het evangelie naar Lukas en de schrijver van het Johannesevangelie een verband heeft bestaan? Uit welke bron heeft ‘Johannes’ dan geput?

    Als het waar is dat de parabel van Lukas min of meer op die manier door Jezus is uitgesproken, dan heb je niet 10-15 jaar, maar ruim 60 jaar voordat het verhaal op een gewijzigde manier in het johannesevanglie terecht komt. Lijkt mij meer dan voldoende.

    Als Lukas het verhaal verzonnen heeft op basis van Egyptische elementen, dan nog is 10-15 jaar een lange tijd waarin mondelinge overlevering best tot een dergelijk resultaat kan leiden. Al helpt het wel als de auteur van het johannesevangelie zelf de Egyptische verhalen kende in op basis daarvan nog een laatste redactie heeft gepleegd, zoals Lazarus de broer maken van Maria en Martha.

    Nou ja, je hebt me op zich wel nieuwsgierig gemaakt naar meer over de Egyptische mythes en de mogelijke relaties met het christendom. Heb je een tip voor een goed boek?

  9. Hey Bram,

    Is er wat gewijzigd aan de outlook van je pagina? Ik vind deze minder plezierig dan die in 2011…

    Bedankt voor je antwoord. Ik weet ook niet waar ik P52 moet plaatsen. Al dat soort theorieen over oorsprong op basis van een paar regels tekst, ik weet niet goed wat ik er mee moet. Het geeft aan dat er op enig moment een tekst circuleerde die een deel van de tekst bevatte die wij nu ook hebben. Als het klopt dat die tekst uit een codex stamt, dan is dat opmerkelijk. Afhankelijk van de tijd waarin je die tekst dan plaatst. Maar ook dat wordt bediscussieerd…

    Ik vind het wonderlijk dat veel theorieen geen melding maken van Alexandrie. Waardoor wordt dat dan opeens een centrum van het christendom? Er was een grote joodse gemeenschap, het was een wereldstad. Natuurlijk kwamen er christenen…

    Apollos kwam misschien uit Alexandrie. Hoe dat ook zij, het is duidelijk dat die stad een belangrijke rol speelde in die periode. Waarom ze uit de beschrijving in b.v. Handelingen is weggelaten, blijft speculeren. Ik kan me echter niet voorstellen dat missionarissen alleen maar naar het Westen zouden gaan…

    Ik zal nog eens nakijken of Raymond Brown melding maakt van Egyptische bronnen bij de geboorteverhalen. Ik kom daar nog op terug…

    En nee, ik heb nog geen tip voor een goed boek, Ben net zelf op die lijn terecht gekomen. Ik heb een van de boeken besteld waarnaar ik je verwees. Misschien dat ik na lezing kan vertellen dat het allemaal onzin ia. Ik heb zelf ook zo mijn bedenkingen. Als ik meer ontdek, laat ik het je weten!

    P.S. Is het alleen toeval dat de gnostische geschriften in Egypte gevonden werden en de tekeningen van Lazarus in de grafkelders van de genostici in Rome de mythe van Horus en Osiris veronderstelt? Ik weet het nu niet. Maar ik ben wel klaar met de periode waarin ik meende dat dat soort verbanden op voorhand niks te zeggen zouden hebben…

  10. Ha Wilfred,

    Ja, nieuw jaar, en weer eens een nieuw thema. Wel wat gelikter dan de vorige, alhoewel ik zelf ook donkere thema’s prettiger vind lezen, dus we zullen wel zien hoe lang deze het uithoudt 😉

    Je stelt terechte vragen. Ik denk dat we hier misschien ook wel weer een soort bias zien in de samenstelling van de canon, vooral Paulus die ńaar het Westen ging. We weten dat in Alexandrië men wat anders omging met de hebreeuwse bijbel en dat leverde waarschijnlijk ook een andere theologie op die het dus niet tot de canon van het nieuwe testament heeft geschopt. Zoiets.

    Ben benieuwd of Brown iets oplevert, maar ergens betwijfel ik het, omdat ik het bij meer ketterse schrijvers als Ehrman, Theissen en Casey eerder zou verwachten. Maar zoek het vooral op.

    En ja, wat betreft de tekeningen van Lazarus. Dat die lazarus tekenen als een mummie zegt natuurlijk meer over de makers van die tekeningen dan over het verhaal zelf. Maar aan de andere kant, de makers van de tekeningen stonden dichter bij die tijd en daarom is hun interpretatie van het verhaal misschien wel dichter bij de bedoeling van de auteur dan die van de meeste westerlingen in de 21e eeuw. Dus ja, het blijft interessant…

  11. Hoi Bram,

    Ik ben nog even aan het zoeken gegaan op basis van een mogelijk verband tussen Egypte en (bepaalde vormen van) het gnosticisme. De Valentinianen kwamen daar vandaan. In de jaren negentig is meer aandacht gekomen voor mogelijke beinvloeding vanuit oude Egyptische mythen. Zie de onderstaande links. Helaas kunnen we niet verder lezen…

    http://www.jstor.org/pss/1560811

    http://www.jstor.org/pss/1561200

    Je opmerkingen over de bias van de samenstellers van de canon is denk ik wel terecht. Het zal zeker ook hebben meegespeeld dat juist veel door de (westerse) kerk als niet-orthodoxe bestempelde geschriften uit de regio van Egypte kwamen.

    En wat betreft de mummy in de catacomben: je hebt gelijk, dat zegt iets over hoe zij die geschiedenis lazen. Maar het feit dat er al vrij vlot allerlei dwarsverbanden gelegd werden tussen dergelijke verhalen en bestaande mythes, betekent dat je voorzichtig moet zijn om uit te sluiten dat een schrijver zich daar niet van bewust zou zijn. Er werd toen vrij veel geleend in de literatuur. Commentatoren zouden zich daar soms wel wat meer bewust van mogen zijn.

    Ik heb de laatste paar jaar al een paar detailstudies over de eerste hoofdstukken van de eerste Korinthebrief gelezen die aansluiting probeerden te zoeken bij b.v. de komisch filosofische traditie (Welborn, Paul the Fool of Christ), de stoicijnse filosofie (meerdere schrijvers) en de tragedie. Dat heeft me er alert op gemaakt dat in die literatuur door schrijvers wel eens meer meer of minder subtiele verwijzingen naar andere geschriften of tradities kunnen worden gemaakt dan wij ons bewust zijn.

    Het Johannes-evangelie werd door gnostici aangegrepen als een geschrift dat zij voor hun visie konden gebruiken. Het lag daar op onderdelen ook dicht bij. Ik zou het niet vreemd vinden als het geschrift uit Alexandrie zou komen. Er zitten ook parallellen met de geschriften van Philo in. Maar dat blijft, zoals met de meeste geschriften, helaas gissen…

  12. “Dus misschien is dit nog wel een blinde vlek van veel mainstream onderzoekers.”

    Volgens mij is het zo dat in de 19e tot halverwege 20e eeuw juist veel aandacht was voor o.a. Egyptische herkomst van NT-verhalen. Maar door de verbeterde kennis van het jodendom van die tijd is men meestal afgestapt van die benadering. Ook is men veel kritischer ten aanzien van wat een parallel is en wat een parallel betekent.

    Als je goed zoekt kom je Egypte nog wel tegen in het onderzoek trouwens, maar dan meer in de trant van “zulk soort verhalen deden overal de ronde”.

  13. Wilfred,
    Jammer dat die papers inderdaad niet helemaal te lezen zijn.
    Wat betreft verwijzingen is het vooral lastig dat men in die tijd nog geen aanhalingstekens en voetnoten had. Nu blijft het ook gissen of die overeenkomst van een paar woorden met de LXX nu een verwijzing is of toevallig. En bovendien moet je je afvragen hoeveel teksten de auteurs en lezers letterlijk kenden. Als verwijzingen zo subtiel kunnen zijn, is het dan een intentionele verwijzing of kan het ook zijn dat iemand onbewust dergelijke details overneemt?

    Voor een intentionele verwijzing verwacht je dus ook dat je lezers deze zullen herkennen. En hoe subtieler hij is, hoe bekender de tekst moet zijn waar naar verwezen wordt…

    Ha Cor,
    Dank voor je inbreng in deze. Ik wordt vooral wel getriggerd door je opmerking over wat een parallel is en wat een parallel betekent. Dat zijn ook de belangrijkste vragen die bij mij naar boven komen. Misschien iets om zelf eens uitgebreider wat over te schrijven?

  14. @Cor: Ik denk dat je daar wel een punt kunt hebben. Egypte stond in zijn algemeenheid meer op de agenda, ook als het gaat om archeologie. Hetzelfde zou je kunnen zeggen over de mysteriegodsdiensten…

    Waarom onze verbeterde kennis van het jodendom in verhalen als die over Lazarus een doorslaggevende rol zouden hebben gespeeld bij het naar de achtergrond verdwijnen van eventuele Egyptische of andere ‘parallellen’, is me echter niet duidelijk. Kun jij me een betere verklaring uit het Jodendom aanwijzen?

    @Bram: Natuurlijk kan overname van details puur onbewust zijn. Dat is ook niet wat ik probeerde duidelijk te maken. Ik verwees naar een breder gebruik van bestaande teksten en rhetorische tradities dan wij ons misschien bewust zijn. Een deel van die teksten, bijvoorbeeld uit Alexandrie, is verloren gegaan. Daardoor zullen we bepaalde mysteries nooit op kunnen lossen… en als we ze wel hadden gehad, trouwens misschien ook niet.

    Bij verhalen gaat het veel meer om de grote lijnen. Mensen kunnen op de afloop anticiperen, een verhaal herkennen als een daad van een god, of wat dies meer zij. Ik denk dat een schrijver daar vaak bewust gebruik van maakte. Waar het mij om gaat, is dat je ook na moet denken over het waarom van de tekst zoals die nu is. Ook voor jouw stelling doemen dan de nodige moeilijkheden op. Zoals waarom de schrijver koos voor die setting van Lazarus met de twee al bekende (ongetrouwde) zussen… Historisch gezien toch ook niet het meest voor de hand liggend.

    Alles wat je op dit soort punten op een bepaalde manier waardeert, hangt trouwens samen met beslissingen die je op andere punten neemt. Zoals de oorsprong van de tekst, de doelgroep, verbanden met bepaalde groepen in de vroege kerk, etc. etc. Als je dat volledig wilt benoemen, wordt je heel druk…

    Zit ik uiteindelijk toch in een soort reader-response theory… 😦
    Maar dat is bij verhalen denk ik ook wel een zinvolle benadering. Ik werd tenminste wel verrast door het boek ‘Putten uit de bron’ waarin men de verschillende lezingen van groepen mensen op verschillende continenten uit verschillende christelijke achtergronden over Johannes 4 bundelde. Dat fenomeen waarin iedereen vanuit zijn culturele achtergrond een verhaal anders benadert, heeft zich vanaf het begin voorgedaan…

  15. […] Testament? Het antwoord op deze vraag is: waarschijnlijk wel. Om een concreet voorbeeld te noemen: Bram van Dijk heeft pas geschreven over de mogelijkheid dat achter het wonderverhaal over de opwekking van Lazarus (in Johannes) de […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: