5 reacties

Richard Rorty – Contingentie, ironie en solidariteit

Welkom bij een volgende aflevering van Bram’s boekenclub. Deze keer Contingentie, ironie en solidariteit van Richard Rorty. Geschreven 10 jaar na Philosophy and the mirror of nature. Ik weet niet zo goed wat ik er mee aanmoet. Aan de ene kant zegt hij punt na punt dingen waarvan ik denk “ja, natuurlijk” en “waarom heb ik dat niet eerder ingezien”, maar tegelijkertijd denk ik soms “dat kun je toch niet serieus menen”.

Verder is het zo dat hij zijn punten vooral maakt door andere schrijvers te bespreken. Veelal andere filosofen, maar voor hem zijn romanschrijvers en filosofen eigenlijk min of meer hetzelfde dus ook Marcel Proust, George Orwell en Vladimir Nabokov komen voorbij. Dat maakt dat hij een stuk beter te volgen is op het moment dat je dezelfde teksten hebt gelezen als die hij bespreekt. En in mijn geval was dat veelal niet het geval. Van Heidegger heb ik Zijn en tijd gelezen, maar dat is vroege periode en dus weet ik nog niets over midden en late periode Heidegger. Proust? Geen idee. Derrida? Idem, en al helemaal geen idee van het verschil tussen vroege en late periode. Maar het is ook wel weer zo dat hij een goed overzicht geeft en voor hem belangrijke teksten citeert. Er valt dus genoeg te genieten. Al kan ik me goed voorstellen dat ik na het lezen van stukken van deze schrijvers dit boek nog een keer ter hand zal nemen en er veel meer in kan ontdekken.

Maar het boek zelf, de structuur is simpel en al gegeven in de titel, drie delen met als titel respectievelijk contingentie, ironie en solidariteit.

Contingentie

Dit deel ligt soms nog aardig dicht aan tegen zijn eerdere boek. Contingentie is filosofisch jargon voor iets dat ook anders kan zijn. Het tegenovergestelde van iets dat noodzakelijk is. En wat hij wil zeggen is dat al onze opvattingen contingent zijn. Er is geen waarheid als dat wat wij denken overeenkomt met de werkelijkheid. De werkelijkheid bevat geen waarheid. Alleen zinnen kunnen waar zijn of niet. En dat hangt voornamelijk af van hun samenhang met andere zinnen. Zo ontstaat er dus een hele vocabulaire die onze werkelijkheid beschrijft. En zoals we van het vocabulaire van een geocentrisch universum naar een heliocentrisch universum zijn gegaan gaan we constant van het ene naar het andere vocabulaire. Mensen zijn constant bezig met het herformuleren van hun ervaringen en de wereld om hen heen. En iedere herbeschrijving kun je zien als een gereedschap dat bruikbaar is voor een bepaalde taak.

Zoals ieder wetenschappelijk model bepaalde eigenschappen van de werkelijkheid eruit licht en ons in staat stelt om die delen van de wereld waar wij ons in bevinden te kunnen doorgronden of kunnen plaatsen, zo werkt eigenlijk onze hele taal. En ja, dat herformuleren van onze werkelijkheid is een gebed zonder eind, er is volgens Rorty niet een ultiem vocabulaire die alle andere overbodig zal maken.

Ironie

In dit deel wordt vooral het onderscheid gemaakt tussen een ironicus en een metafysicus. De ironicus is iemand die weet dat er geen echte waarheid is, dat ieder vocabulaire weer opgevolgd zal worden door een volgende. Iemand die weet dat zijn eigen mening niet meer waar is dan die van een ander dus ook. Iemand die weet dat we argumenten zoeken bij onze opvattingen, maar dat ze er eigenlijk niet toe doen. (En ja, wie hier al wat langer meeleest zal denk ik inzien dat dit momenten zijn dat ik even met mijn wenkbrouwen aan het fronsen ben…)

De metafysicus daarentegen gelooft dat er echte waarheid is, of dat er een ultiem vocabulaire is. En meestal hoort daarbij dat de metafysicus gelooft dat onze hele intellectuele geschiedenis het fout heeft gehad tot deze persoon zelf die nu met het ultieme inzicht op de proppen komt. Zo heeft Nietzsche de metafysica bij het grof vuil gezet, maar daar wel zijn eigen “wil tot macht” voor in de plaats gezet. Heidegger heeft hem daarom zwaar bekritiseerd als de laatste metafysicus en dacht zelf daar als eerste afstand van te hebben gedaan. Toch bleef Heidegger (volgens Rorty) zo vasthouden aan de extase van de taal of zo dat hij toch niet als een echt ironicus kan gelden.

Marcel Proust was wel een echte ironicus, iemand die zijn eigen ervaringen herbeschreef in zijn romans en ze daarmee een nieuwe betekenis gaf. Dit persoonlijke, idiosyncratische zoeken naar iets eigens is kenmerk van de ironicus. Als er geen objectieve waarheid meer is om na te streven lijkt over te blijven dat je streeft naar een hoogstpersoonlijke visie, een eigen vocabulaire zogezegd.

Solidariteit

Maar ja, als alle taal hoogstpersoonlijk is en er geen echte waarheid is, hoe moet dat dan in de politiek, hoe kunnen wij nog samenleven, hoe kunnen we een moraal hooghouden? Hier komt Rorty’s liberalisme voorbij. Voor hem is liberalisme heel simpel de opvatting dat wreedheid het ergste is wat er bestaat. Waarom dat zo is, is verder niet uit te leggen, dat is net zo duidelijk als dat je in de echte wereld leeft en niet in de matrix zit. Nu stelt Rorty dat het liberalisme voor het publieke leven is en dat we dat strikt zouden moeten scheiden van onze private ironie.

En over wreedheid kunnen we uit romans veel meer leren dan vanuit de filosofie. Denk aan de Negerhut van oom Tom, die roman heeft er voor gezorgd dat mensen in de zwarte slaven ineens ook medemensen gingen herkennen. En dat maakte dat we ineens gingen vinden dat het verkeerd was om wreed tegen ze te zijn en we dus de slavernij hebben afgeschaft. In zijn jeugd (zijn ouders waren aanhangers van Trotsky) waren de meeste intellectuelen Marxist. Die vonden een bepaalde mate van wreedheid toegestaan was om een groter doel te verwezenlijken. Rorty beargumenteert dat Orwell met Animal farm een herbeschrijving (daar is ie weer!) heeft gegeven van de Marxistische geschiedenis die lezers liet zien dat de wreedheden helemaal niet goed te praten waren en uiteindelijk ook niet hebben geleid tot een betere wereld.

Moraal heeft uiteindelijk te maken met het omgaan met anderen en die anderen gelijkwaardig achten met jezelf. (Hee, dat komt enigszins bekend voor 😉 ) Die groep van gelijkwaardigheid is door de geschiedenis steeds groter geworden en als Liberaal kunnen we dat een goede ontwikkeling noemen. We zijn nog niet zo ver dat we de hele mensheid daar al in meenemen, ook al zeggen we vaak van wel. Voor een recent voorbeeld zie je bijvoorbeeld dat één ontvoerde Israelische soldaat wordt uitgeruild tegen ruim duizend Palestijnse gevangenen. Ook zijn we nog steeds beschermender naar onze familie dan naar andere landgenoten.

Dat komt omdat de glijkwaardigheid van mensen er niet in zit dat we allemaal door god geschapen zijn, niet in dat we allemaal rationele wezens zijn wat moreel gewicht heeft of zo, nee, het is volledig gebaseerd op ons gevoel. De christelijke en kantiaanse ideeën hebben onze moraal vooruitgeholpen, maar die ladders hebben we gebruikt om naar boven te klimmen en kunnen we nu weggooien.

Conclusie?

Wat een mooie denker is die Rorty. Hij komt op inzichten die voor mij soms echt nog nieuw zijn en waar zeker wat voor te zeggen is. Zijn manier van schrijven met vooral het herinterpreteren van andere teksten maakt het soms lastig om zijn punten nu te ontdekken en wat nu precies de onderbouwing is. Maar op die manier redeneert hij ook niet, het is niet een kwestie van een stelling en ondersteunende argumenten. Hij wil inzichten overbrengen, je iets laten zien en proeven van een andere kijk.

wat ik er vooral wel aan over heb gehouden is de historische kijk op onze opvattingen. Wij zijn inderdaad vooral het product van onze tijd en cultuur. Daar kom je niet onderuit. Ik heb nog wel moeite met de toch wat relativistische kijk die daar bij lijkt te horen. Ik zeg lijkt, want Rorty is het daar niet mee eens. Maar hij geeft daar geen directe argumenten tegen, maar probeert de hele tegenstelling waarheid/relativisme te overstijgen. Ik zit misschien nog iets te vastgeroest in mijn oude vocabulaire om die stap al helemaal mee te maken. Ik denk (en hoop?) nog steeds dat er wel manieren zijn om te bepalen dat onze huidige kijk op de wereld beter is dan bijvoorbeeld die van 2.000 jaar geleden. Maar deze moeten we denk ik over een tijd nog maar eens herlezen en zien wat ik er dan uithaal…

Het is trouwens niet voor niets dat Harry Kuitert in zijn boek Hetzelfde anders zien refereert naar Rorty. De invloed is duidelijk in dat Kuitert zo het christendom ziet als een vocabulaire dat ons vooruit heeft geholpen, en nog wel zijn nut kan hebben, ook zonder waarheidsclaims. Inmiddels zit Kuitert zelfs op de lijn dat we het christendom als een ladder hebben gebruikt die we nu weg kunnen doen omdat hij niet meer nodig is.

Advertenties

5 reacties op “Richard Rorty – Contingentie, ironie en solidariteit

  1. […] wonder dat de latere Wittgenstein een van de grote helden is van Richard Rorty. Het idee dat sommige filosofische problemen non-issues zijn die we achter ons moeten laten, het […]

  2. […] meer filosofie te lezen en op te schuiven richting een meer postmoderne inslag zo je wil. Richard Rorty is hier voor mij heel belangrijk in […]

  3. […] mijn eigen blog heb ik destijds contingentie, ironie en solidariteit besproken met conclusie min of […]

  4. Wat ik toch nog steeds niet precies begrijp is de notie ‘vocabulaire’. Is dit te vergelijken met Foucaults discourse?

  5. @Tine Nederveen
    Nu ben ik weer niet zo heel bekend met het werk van Foucault. Maar volgens mij komt het toch uit een iets andere hoek. Het is denk ik vooral een variant op ‘taalspel’ zoals Wittgenstein dat gebruikt, manieren om de wereld te beschrijven. Rorty komt uit de taalfilosofie en stelt dat woorden alleen een betekenis hebben binnen een bepaald vocabulaire. In verschillende vocabulaires kan hetzelfde woord dus ook verschillende betekenissen hebben. Daarmee werken ze soms ook als de paradigma’s van Thomas Kuhn, aangezien ze net zo incommensurabel zijn.

    Zoiets. In het kort. Hopelijk helpt dat.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: