8 reacties

Goed, kwaad, zonde en platonisme

Deze keer een combinatie van filosofie en theologie. Even een heel, heel, heel erg korte inleiding op Plato en zijn ideeënwereld. Zo kort dat het misschien niet helemaal goed te volgen is als je überhaupt nog nooit hebt gehoord van Plato en zijn ideeën. (Gelukkig is er dan altijd nog wikipedia 😉 ) Vervolgens wil ik eens kijken hoe er binnen het (orthodox) christendom wordt omgegaan met dingen als goed, kwaad en zonde. Mijns inziens worden die termen gebruikt als ware het dingen op zichzelf, zoiets als de platonische ideeën dus. Dat roept toch ook weer een hele serie vragen op.

Plato en ideeën

Plato geloofde in ideeën, waarbij we maar even moeten vergeten wat we in Nederland normaal gesproken bedoelen met het woord idee. In de engelstalige wereld word ook wel gesproken over vormen in plaats van ideeën, maar ook dan moeten we loskomen van het normale gebruik van dat begrip. Maar wat zijn die ideeën dan? Eigenlijk is het zo dat alles wat wij hier op aarde tegenkomen een soort afgeleide is van het perfecte idee ervan. Als we dus twee paarden tegenkomen herkennen we ze allebei als zijnde een paard omdat ze delen in het idee paard. Zo is er dus een complete ideeënwereld. Daarin komen we niet alleen het idee paard en het idee stoel tegen, maar ook het idee rood, het idee goed, het idee cirkel, het idee… vul maar in. Alles hier op aarde is een afgeleide van de perfecte ideeën. Niet alleen de zelfstandige naamwoorden zoals stoelen, maar ook bijvoeglijke naamwoorden zoals rood, abstracte dingen zoals cirkels en zelfs “dingen” als goed en kwaad.

Een ander idee van Plato dat hier naadloos op aansluit is dat alle kennis en al het leren eigenlijk herinnering is. Herinnering van de tijd voor onze geboorte dat de ziel zich in de ideeënwereld bevond. Dat wij dingen op aarde als stoel of als rood classificeren, komt omdat onze ziel uit die ideeënwereld komt, voor onze geboorte zweefde die daar ergens tussen de sterren. Dat zijn wij vergeten, maar toch is er nog een soort vage herinnering die ons in staat stelt om dingen te benoemen.

En wat heeft het christendom hier dan mee te maken?

Historisch gezien heeft het platonisme het christendom vrij sterk beïnvloed. Augustinus kan bijvoorbeeld worden gezien als iemand die christendom heeft geïntegreerd met het (neo-)platonisme van zijn tijd. Maar ook al eerder heeft de Hellenisering van Alexander de Grote ook in Israël in de tijd tussen de twee testamenten zijn sporen nagelaten. Niet voor niets is het nieuwe testament in het Grieks geschreven.

Nu komen nergens expliciet Platonische ideeën terug in de bijbel. Toch is vooral bij Paulus te bemerken dat hij vooral zonde en dood soms beschrijft als zijnde kosmische machten. Dit is ook iets dat heden ten dage nog veel voorkomt in het christelijk jargon. De macht die zonde over iemand heeft; de gebroken schepping; het kwaad dat bij de zondeval in de wereld kwam; de dood die door de ongehoorzaamheid van 1 mens in de wereld kwam; de nieuwe natuur die we in Jezus mogen zijn; de oude natuur die nog steeds niet helemaal verdwenen is en die er voor zorgt dat we blijven zondigen; de lijst is gemakkelijk uit te breiden.

Dus ook al wordt er niet direct gerefereerd aan Plato en zijn ideeën, toch zien we dat er op een vergelijkbare manier wordt gesproken over bepaalde zaken. Net zoals Plato het over bijvoeglijke naamwoorden als rood kon hebben als waren dat dingen in plaats van eigenschappen, zo kunnen ook christenen het hebben over goed, kwaad en zonde als dingen in plaats van als oordelen over bepaalde situaties of gebeurtenissen. Zo wordt in het christendom volgens sommigen een christen opgesplitst in twee naturen: de nieuwe die niet meer kan zondigen en de oude die juist eigenlijk alleen maar kan zondigen (niet in staat tot enig goeds en geneigd tot alle kwaad en meer van dat soort onzin).

Platomisme?

Nu gelooft tegenwoordig eigenlijk niemand meer in het bestaan van Plato’s ideeënwereld. (Hooguit nog een deel van de wiskundigen die gelooft in een soort objectief bestaan van getallen en andere abstracte wiskundige begrippen). Het was een filosofisch creatieve oplossing dat hem in staat stelde om een aantal filosofische problemen op te lossen. Toch zie ik in het christendom nog resten van een platonisch spreken over goed, kwaad, zonde, dood, oude en nieuwe natuur. Dit wordt niet opgevat als een soort metafoor, maar als iets heel reëels, net zoals Plato alle soorten bijvoeglijke naamwoorden als iets heel reëels zag.

Sterker nog, dit spreken zorgt ook weer voor zijn eigen probleem: hoe is het kwaad in de wereld gekomen? Het christendom heeft natuurlijk een prachtige oplossing voor dit probleem met zijn zondeval. Maar zonder van goed en kwaad zelfstandige naamwoorden te maken is er helemaal geen probleem dat opgelost zou hoeven worden.

Dus ja, de grote vraag is: waarom dit restje platonisme? Waarom dit niet samen met de rest van de platonische ideeën laten verdwijnen naar de intellectuele geschiedenis.

Advertenties

8 reacties op “Goed, kwaad, zonde en platonisme

  1. Hoi Bram,

    Ik zie dat je de opmaak van de site wat hebt aangepast? Is mooi geworden!

    Je verwijst toch wel naar de engelse versie van Wikipedia? 😉

    Ik vermoed dat veel van wat je in het OT tegenkomt via Babylon beinvloed is door de griekse, indiase en egyptische denkwereld (even los van de vraag naar directe invloed). Uiteindelijk is dat misschien wel de reden waarom er een hoofdstuk als Genesis 3 in de bijbel staat… Je kunt trouwens veel bijbelboeken prima lezen zonder die geschiedenis, al kan dat best een moeilijke klus zijn omdat we denk ik als (ex)kerkelijken de neiging hebben om die andere boeken te lezen met de kennis van de eerste bijbelboeken in ons achterhoofd…

    De zondeval is trouwens geen specifiek christelijke oplossing voor het probleem van het kwaad. Maar dat begreep je uit mijn bovenstaande opmerkingen al wel… Ik ben benieuwd naar je antwoord op je slotvraag!

  2. Ha Wilfred,

    Nederlands blog -> zo veel mogelijk Nederlandse wikipedia. Het is binnen een wikipedia-artikel sowieso al heel makkelijk om hetzelfde artikel in een andere taal te vinden…

    Wat betreft directe invloed wordt het lastig aangezien het zondevalverhaal zo’n beetje een half millennium ouder is dan de dialogen van Plato. Maar je hebt natuurlijk helemaal gelijk dat de denkwerelden toen ook zonder internet wel degelijk verbonden waren en elkaar beïnvloedden. Wat dat betreft kwamen de ideeën van Plato natuurlijk ook niet zomaar uit de lucht vallen, ook hij was een kind van zijn tijd en cultuur en heeft gebruik gemaakt van bestaande ideeën. Die heeft hij geprobeerd consequent uit te werken.

    En ja, een bijbel zonder genesis 3. In veel gevallen geen probleem. (Maar toch heb je Romeinen 5, een hoofdstuk dat ons vaak ook de interpretatie geeft van de evangeliën. En de evangeliën geven weer de interpretatie van het oude testament. En zo is het een van de belangrijkste bouwstenen van het orthodoxe interpretatie van de bijbel.)

    De laatste vraag is enigszins retorisch. Ik denk niet dat er een goede reden is om goed, kwaad, zonde, en iemands natuur zo plastisch te blijven zien. Vanuit die ideeën is onze taal gemodelleerd, en de taal houdt nu de ideeën weer een beetje in stand. Bovendien is het nog deel van de cultuur, en daarmee maar lastig om te veranderen. Zeker omdat mensen in de bijbel (die bovennatuurlijke openbaring bevat) denkt een basis te vinden dat dit echt zo is…

  3. He Bram,

    Ok. Ik refereerde alleen even aan de opmerkingen van Pittig op GG over de engelse versie 😉

    De vraag naar die beinvloeding blijf interessant, natuurlijk afhankelijk van de vraag wanneer je de bron voor die tekst uit Gen. 2/3 dateert. Je opmerking over de tijd van Plato is in dat opzicht terecht.

    Ik vermoed dat er idd veel uitwisseling van ideeen plaatsvond, vooral in een centrum van de handelswereld, zoals Jeruzalem toch wel was in die tijd (op de route tussen Egypte en Assyrie/Babel). En zeker via Babylon later. Maar dan heb je het meer over Genesis 1.

    Mijn idee is ook dat met name de visie van Paulus in Romeinen doorslaggevend is geweest voor de ontwikkeling van een concept als de erfzonde en allerlei daaraan verwante ideeen. En je hebt gelijk, daarmee heeft zo’n tekst een zelfde soort functie als Gen 1-3. Het is denk ik ook niet voor niets dat zo’n tekst als Romeinen zo vooraan in de canon staat. Die volgorde lijkt ook wel iets te zeggen over het belang dat men toen aan zo’n tekst hechtte. Achteraf moeten we misschien zeggen: helaas.

    Ik heb me altijd af zitten vragen wat gelovigen nu precies bedoelen met dat woordje ‘natuur’. Zeker met de huidige inzichten uit de neurobiologie lijkt me dat een heel ingewikkeld begrip voor gelovigen. Maar daar krijg je eigenlijk nooit antwoord op. Om nog maar te zwijgen over de relatie met de Geest (let op de hoofdletter!) en de zgn. ‘ziel’ en ‘geest’. Maar probeer die begrippen maar eens kwijt te raken. Wat dat betreft zie je dat bepaalde woorden nog heel lang via de taal onze voorstellingswereld beinvloeden. En zeker niet altijd ten goede…

  4. Romeinen staat natuurlijk ook vooraan omdat de brieven van Paulus op lengte werden gesorteerd, en het is nu eenmaal de langste brief. Maar in de praktijk zie je inderdaad ook wel dat hoe eerder in de canon, hoe meer gelezen. Van de evangeliën wordt Mattheus toch het meeste gelezen, van Paulus Romeinen en 1 Korinthe het meeste. En openbaring wordt in het geheel weinig tot niet gelezen (op een kleine groep na die juist weer geobsedeerd is door openbaring en het idee dat we nu in de eindtijd leven 😉 ).

    Natuur en neurobiologie? Natuurlijk levert dat problemen op, maar die zijn ook makkelijk weg te redeneren. De natuur gaat dan over je onstoffelijk geest en ziel, neurobiologie alleen maar over het lichaam. En die neurobiologie laat juist zien dat het lichaam zwak is, zelfs al is de geest gewillig! Pure bevestiging van de bijbel dus 😉

    Maar terecht dat je opmerkt dat begrippen als geest en ziel niet altijd een positieve invloed hebben gehad. Het is een manier om de verschillen tussen groepen te benadrukken, dat is nooit echt opbouwend.

  5. […] een soort vervolg op de vorige post kijken we nog een keer naar het taalgebruik dat hoort bij het orthodox christendom. Deze keer iets […]

  6. Ha Bram,

    Ik zie nu pas dat je Plato hier ook al behandelt. Begrijp nu je reactie beter.

  7. @vertue4
    Hehe, op een of andere manier lopen de discussies op GG en mijn eigen blog wel eens min of meer synchroon. Nu is er ook duidelijk sprake van wederzijdse beïnvloeding. Zowel dingen die op GG naar boven komen en wat uitgewerkter een stukje hier worden, maar ook dat je na een blog toch ergens mee in je hoofd zit en daar op GG (vaak onbewust) een gesprek heen stuurt…

  8. Klopt het toch, Bram, dat we heel veel vanuit ons onbewuste doen. Empirisch bevestigd 😉

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: