5 reacties

Van mening veranderen (4)

We gaan nog even door op deze weg: hoe werkt het als je na het opdoen van nieuwe informatie ook van overtuiging (eigenlijk een beter woord dan mening voor waar ik het over heb) verandert? Maar vooral: waarom reageren verschillende mensen anders op min of meer dezelfde informatie. Deze keer nog een (laatste?) keer een theoretisch concept dat (hopelijk ook voor jou als lezer) enig inzicht kan geven. En wel het verschil tussen foundationalism en coherentism. (Er zijn vast Nederlandse termen voor, maar die zijn bij mij niet bekend, ik hou me aanbevolen.)

Huh?

We hebben het in deel 2 gehad over hoe onze overtuigingen met elkaar samenhangen volgens Quine’s web van overtuigingen. Foundationalism en coherentism zijn twee theorieën die aangeven hoe onze overtuigingen met elkaar verbonden (zouden moeten) zijn.

Foundationalism heeft de oudste papieren. Het gaat er vanuit dat een aantal overtuigingen onbetwijfelbaar zijn en  dat we op die fundering (vandaar ook de naam) al onze andere overtuigingen bouwen. Beroemd is bijvoorbeeld het gedachte-experiment van René Descartes. Hij wilde absolute zekerheid en vond dat je dat in het normale leven eigenlijk niet had. Dus begon hij te twijfelen… aan alles. Wat kon je dan nog weten? Nou, dat hij twijfelde. Dat is al iets. Maar dat hij twijfelde betekende dat hij dacht. En als hij dacht, dan kon hij concluderen dat hij was. “Ik denk, dus ik ben” is nog steeds een beroemde uitspraak. Om vervolgens veel te kort door de bocht te gaan gebruikte hij een versie van het ontologisch godsbewijs om te bewijzen dat god bestond, en was het vervolgens logisch om aan te nemen dat die god hem met goed werkende zintuigen zou hebben uitgerust. Dus hij kon ook zijn zintuigen vertrouwen en kreeg zo absolute zekerheid over het bestaan van de wereld buiten hemzelf. En zo verder.

Dit geeft prachtig aan hoe foundationalism preceis werkt. Je begint met één of meerdere absoluut zekere dingen en zoekt vervolgens naar hoe je op basis (op de fundering) daarvan meer kennis kan opdoen. De logica past daar wonderwel bij, die geeft namelijk aan hoe je uit premissen een conclusie kan trekken. De logica geeft aan welke structuren van argumenten werken en welke niet. Als je een valide argument hebt dan betekent dat dus niet dat je conclusie klopt. Nee, dat wil zeggen dat als de premissen waar zijn, dan is de conclusie ook waar. Dus als de premissen tot je fundering behoren, dan moet de conclusie ook waar zijn.

Wat zegt het foundationalism dus over nieuwe ideeën? Als je vanuit je bestaande overtuigingen af kan leiden dat dit nieuwe idee waar is, dan moet je erin geloven. Maar wat dan als je dat niet kan afleiden uit je bestaande overtuigingen? Ja, dan moet je maar agnostisch blijven of zo. Foundationalism lijkt er voornamelijk op gericht om geen verkeerde overtuigingen te hebben, en de kosten zijn dat je over vrij veel onderwerpen dan maar geen overtuiging moet hebben.

Coherentism

Coherentism, de naam hint er al op dat het hierin vooral belangrijk is dat verschillende overtuigingen coherent zijn met elkaar, ofwel elkaar niet tegenspreken. Het is opgekomen in de 20e eeuw toen mensen doorkregen dat foundationalism gewoon niet genoeg kennis opleverde. En ja, als we nieuwe overtuigingen dus niet zozeer opdoen omdat ze volgen uit onze bestaande opvattingen, wat dan wel? Nou, misschien is het te sterk om te eisen dat ze volgen uit bestaande kennis, maar waar we wel op letten is of ze in ieder geval niet strijdig zijn met bestaande kennis. Of ze coherent zijn met onze bestaande opvattingen en overtuigingen.

Dat maakt het veel makkelijker om nieuwe overtuigingen toe te voegen aan je bestaande. We hoeven dus niet meer op vanalles heel onwetend te doen. Maar wat wel mogelijk is, is dat we dus overtuigingen opnemen die niet waar zijn. Vergeleken met foundationalism zullen we meer fouten opdoen.

Toch zit er in coherentism een neiging om richting de waarheid te gaan. Tenminste, zolang we er vanuit gaan dat de werkelijkheid niet tegenstrijdig is met zichzelf, maar coherent is. Dat betekent namelijk dat als we tegenstrijdige overtuigingen hebben, er minimaal één verkeerde overtuiging tussen zit. En door steeds meer overtuigingen coherent met elkaar te maken zou je dus dichter bij de waarheid terecht moeten komen.

Extremen en het midden

Dit zijn natuurlijk extremen, en in de praktijk zitten mensen er vaak tussenin. Lang niet al hun overtuigingen worden uiteindelijk afgeleid van een bepaalde basisset van onbetwijfelbare overtuigingen, heel veel dingen geloven we zonder er goed bij na te denken. Maar het is ook weer niet zo dat er helemaal geen check op zit, behalve of het niet tegenstrijdig is, veel dingen worden wel degelijk getoetst aan ideeën waar we vrij zeker over zijn. Vooral in de wetenschap zie je dat gebeuren. Zowel het Quine’s web van overtuigingen uit deel 2 als de Bayesiaanse epistemologie uit deel 3 hebben kenmerken van beiden met waarschijnlijk een neiging richting coherentism.

Wat kunnen we hier nu van leren?

Heel leuk allemaal, maar wat kunnen we hiervan leren voor onze discussies over of er een god is, welke kenmerken die dan kan zou hebben, hoe betrouwbaar de bijbel is en wat al niet nog meer.

Mensen denken vaak in termen van foundationalism: welke argumenten heb je om een bepaalde overtuiging te onderbouwen? En het zou ook gek zijn om alles wat niet strijdig is met een bepaalde overtuiging als onderbouwing te zijn zoals je het coherentism zou kunnen interpreteren. Maar tegelijkertijd passen mensen nieuwe ideeën vaak binnen hun overtuigingen op een veel lossere manier die veel dichter tegen coherentism lijkt te zitten.

Dus nieuwe ideeën die makkelijk binnen bestaande passen kunnen we makkelijk overnemen. Het wordt lastig als nieuwe informatie strijdig lijkt te zijn met bestaande ideeën. Dan kun je dus de nieuwe informatie ontkennen, of je eigen bouwwerk van overtuigingen aanpassen. Zeker als je je overtuigingen visualiseert als een huis gebouwd op een fundering is het soms gewoon geen optie om dat te veranderen. Zonder god zou het hele (kaarten)huis in elkaar kunnen klappen. Binnen coherentism zou dit makkelijker zijn, zolang de rest van je overtuigingen nog steeds coherent blijven kun je iets als god er gewoon tussenuit halen, geen probleem.

Zo was ik zelf eigenlijk bang om mijn geloof in god los te laten. Ik wist niet zo goed waar dat heen zou leiden. En ik was er ook van overtuigd dat mijn moraal afhankelijk was van het bestaan van god. Maar nu ik god toch los heb gelaten merk ik in de praktijk dat er eigenlijk niet zo heel erg veel veranderd is. In mijn idee was ik dus nogal foundationalist ingesteld, maar in de praktijk bleek ik vooral een coherentist.

Een tweede punt is dat, omdat we van onze eigen overtuigingen het idee hebben dat ze voldoen aan foundationalism, de manier om van overtuiging te veranderen niet zozeer is om nieuwe informatie te vinden die er strijdig mee is, maar om de onderbouwing van die overtuiging ongedaan te maken. (Goed, dat zijn natuurlijk ook weer overtuigingen, maar omdat de onderbouwing al een stuk concreter is, hoef je daar niet nog een stap verder te gaan en de onderbouwing van de onderbouwing aan te vallen). In ieder geval, dat is wat er met mij is gebeurd. Ik kon geen reden meer geven voor mijn geloof in god, en toen pas moest ik het wel (langzaam aan) laten gaan.

Een derde punt is misschien wel dat er vaak met twee standaarden wordt gemeten in discussies. De eigen overtuigingen worden lichtelijk bekeken of ze niet strijdig zijn met bijvoorbeeld wetenschappelijke kennis, of zelfs alleen maar intern tegenstrijdig (waarna vervolgens wetenschap maar moet zorgen dat het niet tegenstrijdig is met religieuze opvattingen). Terwijl bij de overtuigingen van de tegenpartij een zware onderbouwing wordt gevraagd. Waarom geloof je dit of dat? Hoe kun je dit onderbouwen, kun je met 100% zekerheid aantonen dat dit waar is? Nee? Zie je dan wel dat het mogelijk is dat ik gelijk heb?

Conclusie

Foundationalism en coherentism zijn twee uitersten, maar het kan toch nuttig zijn om ze als denkmodellen te herkennen. Wij denken namelijk vaak in termen van foundationalism (al onze overtuigingen zijn gebaseerd op een fundament van zekerheden) terwijl de praktijk veel meer op coherentism lijkt (al onze overtuigingen mogen niet intern tegenstrijdig zijn).

De praktijk heeft natuurlijk iets van beide uitersten, maar omdat we vaak in het uiterste van foundationalism denken, worden de discussies ook sterk op die manier gevoerd. Soms kan het goed zijn om daar een klein beetje coherentism aan toe te voegen.

Advertenties

5 reacties op “Van mening veranderen (4)

  1. @Bram
    Je definieert coherentisme iets te zwak. Dat overtuigingen elkaar niet tegenspreken houdt niet in dat ze elkaar ondersteunen of met elkaar samenhangen. Vergelijk: ‘ de planeten draaien om de zon omdat ze door de zwaartekracht in hun baan worden gehouden’ met ‘ de planeten houden van de zon en willen zo dicht mogelijk bij haar zijn’. Het een sluit het ander niet uit, maar de waarheid van de ene uitspraak maakt de andere overbodig, en er zit niet voldoende samenhang in om een set van coherente overtuigingen te vormen.
    Je slotopmerking:

    Wij denken namelijk vaak in termen van foundationalism (al onze overtuigingen zijn gebaseerd op een fundament van zekerheden) terwijl de praktijk veel meer op coherentism lijkt

    zou je kunnen vertalen naar waarheidstheorie: als we beweren dat een opvatting waar is claimen we dat deze overeenstemt met de werkelijkheid (correspondentie met ‘de feiten’ als definitie van wat waarheid is), maar aangezien we alleen uitspraken met uitspraken kunnen vergelijken (er bestaat immers geen logische relatie tussen waarnemingen en uitspraken) zijn we aangewezen op coherentie als criterium voor de waarheid (of liever ‘justified belief’) van onze opvattingen.

    Maar wat betekent dit nu volgens jou voor religieuze opvattingen? Moeten we de uitspraak ‘de bijbel is gods woord’ opvatten als: het is van a tot z de waarheid, en dus moeten alle overtuigingen die daarmee in tegenspraak zijn rigoureus verworpen worden (foundationalism)? Dan zijn jij en ik en een hoop anderen er snel klaar mee..
    Of bestaat het ‘heilige’ hierin, dat je de inhoud als normatief kader neemt, als iets dat structuur en richting geeft aan je emotionele en spirituele leven en onderzoekingen? Bijvoorbeeld via rituelen en dogma’s, gebed, studie en zelfonderzoek? Ik ben daar zelf helemaal niet uit, merk wel dat teveel rondhangen op Goedgelovig mij bepaald niet ‘sterkt in mijn geloof’ . En dat komt meer door de opvattingen van sommige gelovigen dan door de sceptici 😉

  2. @Flipsonius

    Je definieert coherentisme iets te zwak. Dat overtuigingen elkaar niet tegenspreken houdt niet in dat ze elkaar ondersteunen of met elkaar samenhangen.

    Daar heb je inderdaad gelijk in. Ik moet dan ook maar eerlijk toegeven dat dit voor mij zelf ook vrij nieuw is. Dank je dus voor deze correctie.

    Moeten we de uitspraak ‘de bijbel is gods woord’ opvatten als: het is van a tot z de waarheid, en dus moeten alle overtuigingen die daarmee in tegenspraak zijn rigoureus verworpen worden (foundationalism)?

    Ja, hier ben ik zelf ook nog een beetje naar aan het zoeken. Dit was vroeger wel min of meer mijn impliciete opvatting. En ja, op het moment dat dat wegviel leek ook de enige open weg dan maar het compleet verwerpen van een geloof in god en dus ook de “speciale status” van de bijbel.

    Ik denk dan ook niet dat ik de bijbel ooit nog zal zien als een normatief kader. Maar wat wel kan is de bijbel op zijn inhoud beoordelen. Niet omdat het de bijbel is, maar om wat er voor mooie dingen in dat boek staan. Daarmee is het dus niet meer het boek dat ergens in de fundering van mijn opvattingen staat, maar door het een andere plek te geven hoef ik het ook niet meer helemaal te verwerpen.

    Daarom vond ik dat web van overtuigingen van Quine een veel mooier beeld dan het min of meer foundationalist idee dat ik had. Nu kan ik zien dat de bijbel in de evolutie van het web niet meer in het middelpunt staat, maar nog wel een plekje heeft. Dat vind ik mooier dan dat de rots waarop ik heb gebouwd drijfzand bleek te zijn en dus waardeloos zou zijn geworden.

    Maar goed, het laatste woord is hier voor mij nog niet over gezegd, en al schrijvend wordt het juist voor mijzelf ook wat duidelijker.

    merk wel dat teveel rondhangen op Goedgelovig mij bepaald niet ‘sterkt in mijn geloof’ . En dat komt meer door de opvattingen van sommige gelovigen dan door de sceptici 😉

    Hehe, dat is wel herkenbaar. Ik ben ook nooit overgehaald door argumenten van sceptici, ik raakte gewoon mijn eigen geloof kwijt en ontdekte toen pas dat de sceptici eigenlijk wel heel zinnige dingen te zeggen hadden…
    Aan de andere kant doet het natuurlijk wel een beetje pijn als een van GG’s sceptici 😉

  3. […] het loslaten van het foundationalsm; […]

  4. […] beter aan te sluiten bij bijvoorbeeld het coherentism dan bij foundationalism (voor die termen zie hier). Ook dingen als falliblism (zie hier), dat je nooit absoluut zeker van een idee kan zijn, is goed […]

  5. […] blijft hij wel hangen in het epistemologische foundationalisme (zegt deze term je niks, dan heb je hier wellicht iets aan). Om iets kennis te noemen of om ergens in te geloven wil hij het liefst 100% […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: