6 reacties

Karen Armstrong – De kwestie god

Het begint hier een beetje te veranderen in Brams boekenclub. Maar boeken zijn nu eenmaal interessant om over te bloggen, niet alleen omdat ze leuke nieuwe weetjes bevatten, maar ook omdat ze je kijk op de wereld veranderen. Zelfs als je het er niet (helemaal) mee eens bent. Deze keer dus mijn eerste Karen Armstrong. En wel de kwestie god, een vertaling van the case for god. De titel doet vermoeden dat het om een boek gaat dat tegen de nieuwe atheïsten zoals Richard Dawkins is gericht. En dat is ook wel een beetje zo, maar dat is maar een heel klein staartje aan het boek. Het boek is meer een geschiedenis van religie vanaf de eerste grottekeningen tot en met de postmoderne theologie. De nadruk ligt daarbij op de apofatische stromingen, die juist benadrukken dat we niets weten, en al helemaal niets weten over god.

Apofatisch?

Dat lijkt vooral iets voor boeddhisten die nirvana bereiken, een staat van niet-zijn en zo. Maar alle grote godsdiensten hebben apofatische stromingen gehad. Zelfs het christendom. Zelfs iemand als Thomas van Aquino die nu bekend staat als en grote systeembouwer heeft benadrukt dat we niet echt iets te weten kunnen komen over god. Waarom is dat min of meer verdwenen?

Vanwege de moderniteit vanaf ongeveer 1500 volgens Armstrong. Toen is zelfs de definitie van geloven veranderd van iets als “vasthouden aan” of “je toevertrouwen aan” of zo tot “bepaalde leer en dogma’s voor waar houden”. Dit werd belangrijk in de reformatie en later ook tussen verschillende reformatorische stromingen.

Ook uit die tijd komt wat Armstrong de god van Newton noemt. De god die wel moest bestaan om bepaalde wetenschappelijke feiten niet anders verklaard konden worden. Lange tijd kwamen wetenschappers er steeds meer achter hoe ingenieus en complex de wereld wel niet in elkaar zat. Dat leek ons steeds meer te leren over god, die had dat namelijk allemaal gemaakt. Totdat de wetenschap ook dingen ging ontdekken die niet helemaal overeenkwamen met het christelijk geloof.

Fundamentalisme

Belangrijkste daarvan was in eerste instantie de bijbelkritiek die leek te wijzen op een veel menselijker ontstaanswijze van de bijbel en daarmee ook de autoriteit van de bijbel als geopenbaard boek ondermijnde. Evolutie werd pas later een thema. De fundamentalistische stromingen zijn volgens Armstrong allemaal geboren uit angst, angst voor verandering. Om toch het oude orthodoxe geloof te behouden werd de Paus in 1870 onfeilbaar verklaard. Ook de evangelicalen kwamen rond die tijd met de theorie van de onfeilbare bijbel. En begin 20e eeuw werd er in de VS een clubje opgericht dat de 5 fundamenten van het christendom wilde bewaken en verdedigen zoals de schepping, godheid van Jezus en onfeilbaarheid van de bijbel en zo.

Het hele strikte in de bijbel lezen en vasthouden aan de goddelijke inspiratie daarvan is dus iets heel recents dat voornamelijk is ingegeven als enigszins overdreven reactie op mensen die gingen twijfelen aan de autoriteit van de bijbel. Ook binnen de Islam is het fundamentalisme een recent fenomeen. Tot halverwege de 19e eeuw was het mystieke soefisme de grootste stroming binnen de Islam.

Ook de nieuwe atheïsten zijn volgens haar fundamentalisten en zoverre als ze zich vooral afzetten tegen de fundamentalistische vormen van religie. Daar kan ze eigenlijk wel in meekomen, alleen is het een beetje vergaand om vervolgens alle religie af te wijzen en is het ronduit belachelijk om te doen alsof religie de wortel is van alle problemen van de hele wereld.

Ze eindig positief met het opmerking dat de postmoderne theologie weer terug lijkt te gaan naar bepaalde apofatische principes.

Kritiek

Het is een fascinerend en goedgeschreven boek van iemand die ook echt goed kan schrijven. Ze gaat mijns inziens wel iets te ver om haar eigen stelling te onderbouwen.

Is het echt zo dat tot ongeveer 1500 niemand het belangrijk vond wat je precies geloofde? Wat te denken van Iraneus die al eind 2e eeuw een dik boekwerk schreef onder de titel tegen de ketterij. En wat te denken van de geloofsbelijdenis van Athanasius die opent met:

Al wie behouden wil worden, heeft vóór alles nodig, dat hij het algemeen geloof vasthoudt. Wie dit niet volledig en ongeschonden bewaart, zal ongetwijfeld voor eeuwig verloren gaan.

En bedoelt ze echt te zeggen dat de geloofsbelijdenis van de Moslims (er is geen god dan Allah en Mohammed is zijn profeet) helemaal niet bedoeld was om te geloven als waarheid maar alleen maar was bedoeld als aanzet om Allah het belangrijkste te maken in je leven?

En waar mensen ook in pre-moderne tijden de geloofsinhoud al belangrijk vonden mijns inziens is het ook nog eens niet zo dat de toewijding en de ethische werken in de moderne tijd helemaal zijn verdwenen omdat alleen het voor waar aannemen van dogma’s nog maar belangrijk was. Dat is in ieder geval niet mijn ervaring. Conclusie lijkt dat de kloof tussen pre-moderniteit en moderniteit niet zo groot is als Karen Armstrong suggereert.

Daarnaast is ze het eens met atheïsten dat het fundamentalisme een beetje een doodlopende weg is. Maar ze claimt wel dat de meer apofatische religiebeoefening nog zijn waarde heeft. Het kost veel oefening, je moet er flink tijd in steken. Blijft voor mij nog wel een beetje de vraag hangen wat nu precies de toegevoegde waarde daarvan is. Het epiloog geeft daar een betje een mager antwoord op, of een soort verwijzing naar een antwoord:

Door de eeuwen heen hebben mensen van alle beschavingen ontdekt dat ze door hun rationele vermogens tot hun grens te drijven, de taal tot het uiterste op te rekken en met de grootste mogelijke onzelfzuchtigheid en compassie te leven een transcedentie ervoeren die hen in staat stelde hun leed sereen en moedig te aanvaarden. De rationele wetenschap kan ons zeggen waarom we kanker hebben; vaak kan zijn ons zelfs van die ziekte genezen. Maar ze kan niet de angst, de teleurstelling en het verdriet verzachten die bij de diagnose opkomen, en ook kan ze ons niet helpen op een goede manier te sterven. Dat ligt niet op haar terrein. De religie zal echter niet automatisch haar werk doen; daarvoor is veel inspanning nodig en er is geen kans van slagen met een luchthartige, onechte, idolate of overdreven benadering.

Eerlijk gezegd denk ik dat ik ongeveer begrijp wat ze probeert te zeggen, maar dat ik nog niet weet of er nu echt zo’n grote toegevoegde waarde zit. Waarom hebben we religie nodig om ons lijden te dragen en op een goede manier te sterven? Ligt een beetje buiten de directe thematiek van dit boek, maar toch… ik ben nog niet overtuigd.

Conclusie

Wat een ontzettend erudiet boek waarin ze heel veel informatie heeft gestopt. Let wel op dat ze op een beetje een impliciete manier wel zo haar eigen mening laat doorschemeren over verschillende theologische ideeën. Zo wordt de “god van Newton” een afgod genoemd, en een god zoals mensen die verzinnen.

En na het lezen ervan kan ik alleen maar beamen dat ik echt tot een fundamentalistische tak van christendom behoorde. Het ging primair om het beamen van de juiste leer. En ook al werd daar niet expliciet heel veel aandacht aan besteed, was het toch ook wel weer zo dat we op jeugdclubs en zo gezellig met z’n allen evolutie aan het afwijzen waren.

PS: de romantiek

Laatste leuke dingetje: Ger Groot geeft in zijn artikel de troost van engelen (zie hier) een beetje een negatieve kijk op de romantiek vanwege het individualisme. Daardoor worden de rituelen krachteloos, omdat die toch op enige collectiviteit berusten. Karen Armstrong was juist blij met de romantiek, omdat dat voor haar juist een periode was die niet zo rationalistisch was als de verlichting ervoor en de 20e eeuw erna.

Advertenties

6 reacties op “Karen Armstrong – De kwestie god

  1. De wetenschap komt er nog wel achter, n a d a t zij uitputtend heeft onderzocht, hoe “delen van emotie”, “ervaring krijgen dat er andere wezens zijn” en zo voort, wetenschappelijk plaatsvindt. En waarom en met welk nut.

    Durven wetenschappers dat onderzoek aan? Ik, in mijn simpele lekenpositie mis aan de wetenschap in ieder geval mededogen, invoelen. En in ieder geval mis ik haar onderzoek naar gebeurtenissen waarvan zelfs de horkerigste individualisten (ik inbegrepen) herinnering hebben, namelijk vanaf het begin van hun bestaan als mensje in of buiten de baarmoeder. En laat zij alsjeblieft niet komen met een wetenschappelijke uitleg over het kille bestaan van feut of baby. Ik zeg kille, omdat zij er een handje van heeft al het niet-meetbare domweg niet in haar onderzoek op te nemen.

    Niet-fysieke warmte negeren!, zoiets als een uitleg dat de feiten over het beweging ervaren, stemklanken horen, al door haar als bewezen mogen worden verondersteld. Dubbelblind, en alles wat er zo nog bijkomt tot en met bewezen. Alles wat het nieuwe leven ervaart naast de kilte, “daar gáát zij niet over.”

    De wetenschappers komen er nog wel achter, schreef ik al.

    Als “gewone man” merk ik dat men veel te veel woorden gebruikt voor de simpelste zaken, en niet toekomt aan zoiets eenvoudig beleefbaars als ‘liefde’ Ik weiger dit laatste over te laten aan de gestudeerde dominees. Van één van hen heb ik in het afgelopen weekeinde een boek “Tragiek van een verkeerde god” gelezen. Tragiek was zowat het enige woord in het dikke boek dat in de buurt kwam van het benoemen van een gevoel. Schrijver ervan, Hylkema, aangehaald: “Laat ik het zo zeggen: God heeft GOD als achtergrond. Als er geen GOD ‘bestaan’ had, was niemand ertoe gekomen een God met bijbehorende godsdienst uit te vinden.”

    Hij kan, of durft, niet verder te gaan dan wat wetenschappelijk toegestaan is. De ongrijpbare van wie we niets kunnen weten is dan bij hem GOD. In al zijn woorden verdrinkt ‘liefde’. – groet – Niek

  2. hoi bram ik ben even aan het bijlezen (aanvaard mijn nederige excuses voor de achterstand). Leuk om te lezen. Inderdaad is narratief bijbellezen erg prettig. Het komt weer in de buurt van mijn eigen leven en kan dus mij van inspiratie & troost voorzien. Dat komt wel weer overeen met hoe Karen Armstrong tegen religie aankijkt.
    Het interessante vind ik dus dat je in je laatste blog daar kritisch tegenaan hikt maar in je 1na laatste er best positief over bent.

  3. Ha jw,
    Ik sta een beetje dubbel tegenover dit boek. Ik ben kritisch ten opzichte van een aantal punten. Maar als ze het een beetje zou hebben afgezwakt kan ik me er aardig in vinden. De narratieve leesmethode sta ik dus ook wel positief tegenover, alleen hecht ik nog steeds geen autoriteit aan wat er dan staat.

    Dus de bijbel narratief en Homeros narratief staat voor mij op hetzelfde niveau. En daarin verschillen wij geloof ik nog steeds…

    Verheldert dat deze schijnbare tegenstelling een beetje?

  4. Hoi Bram,

    Misschien ken je het werk van Willem B. Drees al, maar hij heeft in elk geval dingen geschreven die je zeker zullen interesseren, kijk maar op zijn website: http://www.drees.nl/

    Het boek van Armstrong ben ik trouwens ook aan het lezen, en je hebt gelijk voor wat betreft de overdrijving van de kloof tussen pre- en moderniteit. Wellicht is er een betere beschrijving van de secularizering in relatie tot geloof te vinden bij Charles Taylor, A Secular Age.

  5. Ik geloof dat het Q sr. was die me ook al een keer op zijn boek over religie en wetenschap had gewezen. Maar ik was er nog niet aan begonnen. Dank voor de herinnering, want het lijkt zo op het eerste gezicht inderdaad we iets voor mij…

  6. […] Karen Armstrong – De kwestie god; […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: