Een reactie plaatsen

Kuitert – Jezus: nalatenschap van het christendom

Na wat heet geloven, het algemeen betwijfeld christelijk geloof en zeker weten is dit het vierde boek van Kuitert dat ik heb gelezen. Ik was er niet eerder toe gekomen om al vast wat over te bloggen, dus bij deze het hele boek in een keer. Logisch dat het dan ook een beetje op hoofdlijnen zal zijn, en dingen die bij mij zijn blijven hangen.

Historie

Kuitert begint met een overzicht van wat theologen sinds de verlichting over Jezus hebben gezegd. Vanaf die tijd wordt er historisch kritisch naar de evangeliën gekeken en beginnen theologen eigenlijk pas voor het eerst zich af te vragen of de verhalen zoals ze in de evangeliën staan wel werkelijk zo gebeurd zijn. Al snel komt dan ook de vraag op dat als de historische Jezus niet zo was als beschreven in de evangeliën, hoe was Jezus dan wel? Dat hangt nogal af van welke verhalen je als wel en niet historisch gebeurd veronderstelt, en dat hangt vaak weer af van je beeld van de historische Jezus. Het gevaar van een cirkelredenering ligt dus op de loer zoals Albert Schweitzer heeft laten zien. Dit is dan ook niet de weg die Kuitert wil bewandelen.

Kuitert wil betekenis halen uit de verhalen. Ook hierin verwijst hij naar de geschiedenis waar dat volgens hem ook altijd is gebeurd. In  de eerste eeuwen na christus werd sterfelijkheid als een probleem ervaren, en lag de nadruk van het geloof dus ook op het eeuwige leven. In de middeleeuwen en vlak daarna verschoof het probleem naar dat van zonde en rechtvaardigheid en kwamen bijvoorbeeld de reformatoren met een christologie die de nadruk legde op het laatste oordeel. Nu mensen in Afrika het evangelie verkondigen ontdekken ze dat Afrikanen sterfelijkheid en zo niet zo’n probleem vinden, omdat voorouders er nog gewoon bijhoren. Gevolg is dat de theologisch nadruk komt te liggen op gods ingrijpen in deze wereld, de bevrijdingstheologie.

De theologie volgt dus de existentiële vragen die mensen hebben. En dat het orthodoxe christendom minder aanhang krijgt komt voor een deel omdat het niet meer aansluit bij de existentiële vragen van dit moment. Gevolg is dat bijvoorbeeld reformatorisch kerken hun leden eerst zondebesef aanpraten om er vervolgens de oplossing voor te geven. Dat lijkt geen houdbare situatie.

Hoe dan wel?

Kunnen we dan alles maar van Jezus maken waar we op dat moment behoefte aan hebben? Nee, hier komt toch de historisch Jezus om de hoek kijken. Zoals gezegd wil Kuitert daar niet te diep op ingaan, maar één basisfeit neem hij wel mee: Jezus was niet de eerste christen, maar Jezus was een Jood en hing de Joodse religie aan. Dit betekent dat christenen met Jezus het Joodse godsbeeld meekrijgen. Onderdeel daarvan is de verzoening. In het Jodendom ging dat onder andere door de zondebok op grote verzoendag. In het christendom wordt de dood van Jezus geïnterpreteerd als zijnde verzoening tussen god en de mensen.

Maar let op: achteraf hebben zijn volgelingen die interpretatie er aan gegeven. Jezus was niet god-op-aarde, hij zou zich als Jood nooit zo hebben kunnen zien. En zijn kruisdood was ook niet iets goeds. Het was iets slechts dat ten goede is gekeerd door god, of zo denken de christenen. Zoals met alle geloofsuitspraken moet ook deze zijn gelijk nog krijgen in de toekomst, alleen god zelf kan dat gelijk bevestigen.

Maar als Jezus Joods was? Waarom zijn christenen dan christenen en niet Joden? Omdat er één groot verschil zit tussen beide godsbeelden: volgens de christenen is de god van de Joden er niet alleen voor de Joden, maar voor de hele wereld. Dat is de grote innovatie van het christendom. Dat is de reden geweest dat beide uit elkaar gingen, en ander verschillen zijn er later maar bij gegroeid.

En Jezus dan?

Ja, kort gezegd gaat het Kuitert om god zelf. Jezus is geen god, de tweenaturenleer volgde op het feit dat mensen Jezus aanbaden en wilden aanbidden als zijnde god. Dat is op deze manier theologisch goedgepraat. Op vergelijkbare wijze is Maria volgens de paus en consorten tegenwoordig ook onbevlekt ontvangen en heeft zelfs een eigen hemelvaart. De kerkelijk leer heeft ook hierin de volksvroomheid gevolgd. Kuitert wil dit mensen niet verbieden, maar roept wel op om god te bedoelen als je het over Jezus hebt.

Wat hij voorstaat is een “kapstok christologie”. Je hebt een paar basisgegevens zoals het Joodse godsbeeld, en verzoening. En vervolgens kun je daar meerdere kanten mee op, al na gelang de wensen van de mensen zelf. Dit houdt ook in dat er ruimte moet zijn voor afwijkende meningen.

En dan het nalatenschap uit de titel. Zoals de Europese cultuur onze kerken mede heeft gevormd, zo is ook onze cultuur mede gevormd door het christelijk geloof. Naast het kerkelijk christendom bestaat er dus ook een cultureel christendom. Voor het kerkelijk christendom heeft Kuitert weinig hoop, dat lijkt een aflopende zaak te zijn. Maar onze cultuur heeft er een paar mooie dingen van meegekregen en die moeten we koesteren.

Tja…

Kuitert lijkt hier en daar nogal op twee gedachten te hinken. Aan de ene kant zegt hij dat Jezus Joods was en we als christenen dat dus niet kunnen verwerpen. Aan de andere kant vindt hij het geen probleem om met Paulus en tegen Jezus te zeggen dat de Joodse god er is voor de hele wereld. Aan de ene kant wil hij vasthouden aan een historische basis voor zijn christologie (namelijk in het Joods-zijn van Jezus) maar aan de andere kant wil hij ook vooral mensen vrij laten om hun eigen interpretatie te geven aan de jezusverhalen en laat hij het hele historische zoeken voor wat het is.

Dat laat onverlet dat hij wederom een intrigerend boek heeft geschreven waarin hij heel veel materiaal samenbrengt op weinig bladzijden. Ik vind zijn visie op het kruis heel boeiend. En verrassend (of na zijn vorige boeken ook niet meer zo heel erg) is ook dat hij Jezus eigenlijk niet zo heel erg belangrijk vindt, maar dat het hem juist om god zelf te doen is. En aangezien hij Jezus niet ziet als god-op-aarde en de tweede persoon van de drie-eenheid betekent dat dus dat we eigenlijk Jezus meer moeten gaan zien als de weg en niet de bestemming. Dit lijkt mij een mooie manier om de centrale rol van Jezus binnen de kerk vast te houden zonder er al te absurde metafysische claims bij te voegen.

Maar toch, wat moet je ermee als je helemaal niet meer geloofd dat er een god-achtig-iets bestaat waarvan we via Jezus iets hebben ervaren? Naast dat het gewoon heel interessant is? Dat weet ik ook niet zo goed. Hij geeft een mooie handreiking om op een menselijk manier naar Jezus te kijken, daar kan ik zelf ook wel wat mee. Maar dat doorverwijzen naar god, daar kan ik denk ik op dit moment nog steeds helemaal niks mee. Op naar hetzelfde anders zien in ieder geval. Zal proberen om daar iets eerder met een update te komen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: