Een reactie plaatsen

Ervaring, interpretatie en Kant

Volgens Kuitert zijn religies (zoekontwerpen) uiteindelijk allemaal gebaseerd op ervaringen. Veel mensen ervaren god ook daadwerkelijk. Dat is zelfs belangrijker dan alle godsbewijzen en welke andere argumenten dan ook bij elkaar. Het lastige met dit soort ervaringen is dat ze vaak nogal persoonlijk zijn, en in veel gevallen mijns inziens ook nogal multi-interpretabel. Belangrijke vraag is dus hoe we komen tot een interpretatie van onze ervaringen. Of misschien zelfs nog iets fundamenteler hoe we tot ervaringen komen.

Ik wil absoluut niet pretenderen daar een expert in te zijn. Ik wil wel iets vertellen over wat Kant daarover heeft geschreven in zijn Kritiek van de Zuivere Rede. Aangezien dit boek uit de 18e eeuw stamt is het vast op een aantal (veel? alle?) punten achterhaald. Maar toch geloof ik dat er een bepaald inzicht in zit dat heel nuttig kan zijn voor ons huidige vraagstuk.

Waarnemen

Kant is sceptisch over ons vermogen om de wereld te kennen. De dingen-zoals-ze-zijn kunnen we volgens hem nooit kennen. Wat we wel kunnen kennen zijn verschijningen. Dat zijn de dingen-zoals-ze-zijn, maar dan gefilterd door ons waarnemingsvermogen. Kant is hier vrij radicaal in. Volgens hem zijn ruimte en tijd niet werkelijk, maar de manier waarop wij waarnemen. Zonder waarnemers zouden ruimte en tijd dus ook niet bestaan. Een mens krijgt dus via zijn zintuigen informatie binnen en contrueert daarvan de verschijning van een object.

Dit is volgens Kant ook de manier waarop causaliteit werkt. Met David Hume is hij het eens dat we empirisch nooit iets kunnen weten over causaliteit. We kunnen alleen twee gebeurtenissen met elkaar associëren omdat we ze vaak samen hebben zien voorkomen. Maar we kunnen nooit zeker weten of de biljartbal de volgende keer dat we hem wegstoten weer in een recht baan vooruit rolt. Maar Kant vond een andere manier om echte causaliteit te introduceren. Causaliteit is namelijk ook iets dat wij zelf construeren. Dat bestaat dus ook alleen maar in de wereld van de voorstellingen, en niet in de wereld van de dingen-zoals-ze-zijn.

Waarom is dit interessant?

Dit is heel abstract, en naar mijn idee is dit wel weer heel erg sceptisch. Ik heb een iets groter geloof dat datgene wat ik waarneem min of meer overeenkomt met de werkelijkheid. Toch is dit heel verhelderend. Bijvoorbeeld voor hoe het komt dat mensen drie dimensies zien in een schilderij of tekening, zie bijvoorbeeld de tekening van Escher die ik hier heb laten zien.

Maar daarnaast denk ik ook dat het inzicht geeft in hoe ons brein onze omgeving interpreteert. Causaliteit is mijns inziens wel degelijk iets reëels, maar tegelijkertijd zit het ook tussen onze oren. Wij veronderstellen namelijk sommige causale relaties, verbinden verschillende gebeurtenissen met elkaar omdat ze bijvoorbeeld ongeveer tegelijkertijd gebeuren. Wij proberen gebeurtenissen te begrijpen, wat betekent dat we ze proberen in te passen binnen ons (huidige) wereldbeeld.

Ons wereldbeeld is namelijk het interpretatiekader waar we mee werken. Dat bepaalt wat er wel en niet mogelijk is, en ook hoe iets kan gebeuren.Welke mogelijke verklaringen er zijn voor een bepaalde gebeurtenis.

Dit betekent dus ook dat dit een subjectief gebeuren is. Ieder mens zal een net iets anders interpretatiekader hebben.Die verschillen komen weer voort uit verschillende ervaringen in het verleden. Het interpretatiekader is namelijk opgebouwd uit ervaringen. Niet alleen ervaringen van een persoon zelf, maar ook kennis die mensen opdoen. We kunnen stellen dat die ook (grotendeels) is gebaseerd op ervaringen van andere mensen, vaak van eerdere generaties, dus dat betekent nog steeds dat een interpretatiekader bestaat uit ervaringen.

Ervaren van god

Dan nu de ervaringen die mensen hebben van god. Daar is eigenlijk maar weinig speciaals aan. Een mens kan een bepaalde gebeurtenis interpreteren als god of niet. Als het gaat om een brandende braamstruik waar een stem uitkomt, dan zullen veel mensen dit interpreteren als god. Maar sommige anderen misschien ook wel als een practical joke, en die zullen wellicht gaan zoeken naar camera’s van Bananasplit. Waarom reageren deze mensen anders? Omdat ze een ander interpretatiekader hebben.

Ofwel, de beste manier om god te ervaren is al geloven dat god bestaat en ervaren kan worden. Voor mensen die niet eerst geloven zullen subtiele godservaringen dus waarschijnlijk niet aan god worden toegeschreven, maar op een andere manier worden verklaard, zelfs als god er wel degelijk zelf achter zat.

Hoe is het dan mogelijk dat mensen van mening veranderen? Als ervaring altijd kloppend wordt gemaakt met het bestaande interpretatiekader? Omdat dit niet altijd lukt. Ervaringen die er niet goed of zelfs helemaal niet inpassen zorgen ervoor dat het kader moet worden aangepast. Daarom zijn er mijns inziens twee manieren om over te gaan van het ene kamp naar het andere. Ofwel een zeer ingrijpende ervaring die niet te rijmen is met het huidige interpretatiekader en wel past binnen het andere. De tweede is de uitholling van het huidige interpretatiekader. Als je de fundering onder je interpretatiekader wegslaat, dan moet je wel op zoek naar iets anders.

Conclusie

Lang verhaal waarin ik het vooral interessant vind dat de theorie over waarneming van Kant zo goed aansluit op wat Kuitert zegt over intepretatiekaders, zoekontwerpen en hoe mensen hun ervaringen interpreteren. De conclusie lijkt vooral te zijn dan onze directe ervaringen misschien niet zo heel erg betrouwbaar zijn, maar zowel gekleurd zijn door onze zintuigen (alhoewel misschien in iets mindere mate dan Kant dacht) als door ons wereldbeeld of onze overtuigingen.

Wat moet je met deze conclusie? Ik denk dat enige mate van zelfrelativering wel op z’n plaats is voor iedereen. Ook voor mij, misschien wel juist voor mij.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: