2 reacties

Kuitert – Het ABC-geloof (1)

Of wel: het algemeen betwijfeld christelijk geloof. Ben inmiddels al weer bijna halverwege, ik lees sneller dan ik blog.

Dit boek kwam uit in 1992, ofwel 15 jaar na wat heet geloven. Dit boek schreef hij nadat hij in 1989 met emeritaat was gegaan. In het voorwoord legt hij uit wat voor boek het is. Nadat hem jarenlang is verweten dat hij het christelijk geloof heeft afgebroken wilde hij ook een positieve bijdrage leveren. Dat had een complete dogmatiek kunnen worden, en ook een uiterst persoonlijk boek, maar hij heeft gekozen voor iets wat daar tussenin ligt. De subtitel is een herziening waarmee al duidelijk is dat het niet het hele orthodoxe verhaal zal gaan worden.

Bron van kennis: de traditie

De eerste drie hoofdstukken bestrijken min of meer het terrein van wat heet geloven. Belangrijkste verschil is misschien wel de stijl, waar wat heet geloven nog echt voor een wetenschappelijk publiek was geschreven – inclusief veel verwijzingen, voetnoten en vakjargon – is het algemeen betwijfeld christelijk geloof meer gericht op een breed publiek. Het is dus gemakkelijker te lezen, en meer op hoofdlijnen, wat natuurlijk ook wel moet omdat dit boek veel meer onderwerpen behandelt.

Hier beschrijft hij de christelijke traditie in dezelfde stappen: eerst oergeloof (als valt die term niet meer, en heeft hij het nu meer over gedeelde basisvragen van mensen) dat wordt aangekleed tot een zoekontwerp, wat weer wordt vastgelegd in een institutionele leer. Zo is het christendom ook ontstaan, en niet via bovennatuurlijke openbaring. Je kunt je geloofsuitspraken niet onderbouwen met ene beroep op openbaring, omdat het idee dat er openbaring is ook een geloofsuitspraak is, en die kun je niet met zichzelf onderbouwen. Bovendien creëert openbaring een uitzonderingspositie voor het christendom (of ieder ander geloof) wat de mogelijkheid voor een onderling gesprek onmogelijk maakt.

We krijgen dus vanuit de christelijke traditie een zoekontwerp, maar dit zoekontwerp is gebaseerd op ervaringen. Deze ervaringen hebben namelijk geleerd dat met dit zoekontwerp god te vinden is. Echter, omdat het maar is gebaseerd op ervaringen uit het verleden, is het niet definitief, het wacht nog op uiteindelijke bevestiging. Totdat die er is kunnen ervaringen er ook toe leiden dat het zoekontwerp moet worden aangepast.

Tot dusverre nog bekend materiaal, maar vervolgens daalt Kuitert van dit abstracte beschrijvende niveau af naar de inhoud van het geloof. Hierin put hij uit de traditie van het christelijk geloof, maar tegelijkertijd voelt hij zich vrij om elementen die niet meer werken (mensen niet meer helpen om god te ontmoeten) te herzien. Vandaar ook de subtitel van het boek.

God de schepper

Kuitert begin eigenlijk met de vraag of god wel bestaat. Zijn verhaal begint namelijk “van beneden”, met oergeloof dat de behoefte geeft aan een godsdienst.

De behoefte schept zich kennelijk heel gemakkelijk haar vaste grond. Is dat niet verdacht? Kan honger brood maken?

Als eerste geeft hij aan dat de christelijke traditie dit oergeloof altijd heeft gezien als “ingeschapen door god”, op die manier kan oergeloof dus een aanwijzing zijn dat god werkelijk bestaat. En eigenlijk houdt het daar een beetje op met de beantwoording van deze mijns inziens belangrijke vraag. Hij gaat vervolgens namelijk langzaamaan een eerste invulling geven van wat god zou kunnen zijn.

Met de argumentatie:

God moet, om God te zijn, toch minstens zijn schepsel wezen, Hij moet minstens kunnen wat wij kunnen. […] Welnu, het zou vreemd zijn als God, de schepper van mensen-als-personen, niet ook Zelf minstens persoon-achtig zou zijn

wordt van god een persoon-achtig wezen gemaakt, met een wil, die plannen maakt, reageert op situaties en communiceert. Het eerste wat ik dan denk is dat mensen machines maken die dingen kunnen die wij zelf niet kunnen. Ofwel, wij mensen zijn niet minstens wat ons maaksel is. Waarom zou dit voor god wel gelden?

Maar deze god – we gaan er nu vanuit dat hij echt bestaat en persoon-achtig is – is dus de schepper van onze wereld. Schepping is alleen volgens Kuitert niet een historische gebeurtenis, maar een “karakteristiek van onze werkelijkheid”. Veel tijd besteed hij hier aan het kwaad. Dit komt omdat hij de zondeval verwerpt.

Er is geen tijd geweest waarin alles goed was, een tijd die werd afgelost door een tijd die begon met de zondeval. Zo’n historische volgorde levert wel een gemakkelijk hanteerbaar schema op, maar meer dan een `leermodel’ kun je er niet van maken.

Ook de zondeval moet gezien worden als een karakteristiek van onze werkelijkheid. Dit betekent uiteindelijk dat ook het kwaad van god komt. Tegelijkertijd blijft Kuitert er aan vasthouden om god goed te noemen. Hij gaat een aantal theologische oplossingen uit het verleden na, en laat zien waarom hij daarin geen oplossing ziet. De vrije wil heeft geen invloed op natuurrampen, als god het kwaad alleen maar zou toelaten is hij niet meer heer en meester over zijn eigen schepping, kwaad dat wordt gebruikt voor iets goeds blijft nog steeds kwaad, ook wil Kuitert niet ontkennen dat god de macht zou hebben om het kwaad te stoppen. Wat blijft er dan over? Het definitieve antwoord wacht geloof ik nog in de tweede helft van het boek, al suggereert Kuitert in een verdwaalde zin dat het leven na de dood noodzakelijk is voor zijn antwoord, we moeten gewoon erkennen dat we in een oneerlijke wereld leven.

Na de schepping komt de verlossing, of wel het deel over Jezus. Tussendoor een hoofdstukje waarin een aantal goede vragen worden gesteld: “verlossing, waarvan dan?” en “schepping en verlossing, de samenhang”. Bij beide vind ik het lastig om te zeggen wat nu precies zijn antwoord is. Hij wijst er op dat deze vragen vroeger werden ingevuld met de zondeval. Dit laat hij echter los, en wat er nu precies voor in de plaats komt? Door zowel schepping als zondeval niet historisch op te vatten, maar wel als goede beschrijvingen van onze wereld. Maar persoonlijk vind ik dat nog steeds enigszins problematisch.

Voorlopige conclusie

Ik vind dat Kuitert de goede vragen stelt, het zijn in ieder geval ook mijn vragen die hij behandelt. Hij laat dan haarscherp zien waarom de traditioneel christelijke visie niet houdbaar is, maar de manier waarop hij de dilemma’s wel oplost overtuigen mij ook niet echt eerlijk gezegd. Maar goed, gezien de toch iets andere opvattingen in zijn recente Trouw-artikel heeft hij zijn eigen mening over deze dingen ook zelf nog wat bijgesteld in de afgelopen 20 jaar.

Advertenties

2 reacties op “Kuitert – Het ABC-geloof (1)

  1. […] al weer uit. Sinds de vorige post zijn er nu dus genoeg onderwerpen te bespreken. Dus zonder verdere […]

  2. […] bijna 87, maar weet van geen ophouden. Twintig jaar geleden, vlak na zijn pensioen, in het algemeen betwijfeld christelijk geloof hield hij ondanks al zijn twijfel en herziening nog vol dat er wel degelijk een […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: