5 reacties

Kuitert – Wat heet geloven (1)

Zoals aangekondigd ben ik begonnen aan Wat heet geloven van Harry Kuitert. De subtitel luidt structuur en herkomst van de christelijke geloofsuitspraken. Het gaat in dit boek dus over de vraag wat geloven eigenlijk is. Daarmee ligt de probleemstelling dus nog een niveau abstracter dan waar ik me meestal mee bezig hou, namelijk de precieze inhoud van het christelijk geloof. Alhoewel ik ook hier eerder over heb gesproken.

De probleemstelling

De eerste vier hoofdstukken vormen samen de probleemstelling. Kuitert begint met de constatering dat het christelijk geloof voor velen ongeloofwaardig is geworden. In vroeger tijden werd dat door christenen uitgelegd als onwil om te geloven, in een voetnoot verwijst Kuitert naar een studie die ongeloof als ontwikkelingsstoornis ziet. Dit is nu echter niet meer vol te houden. Volgens Kuitert zijn het de is-zinnen of proposities (ik noem ze meestal dogma’s) van het christendom zelf die in onze huidige cultuur niet meer geloofwaardig zijn. Mensen kunnen namelijk niet bewust besluiten om ergens in te geloven, geloven is een overtuigd-zijn door argumenten.

Wanneer geloven hetzelfde zou zijn als besluiten een uitspraak voor waar te houden, zou geloven `creatief’ worden.

Waarom verliezen de proposities van het christendom hun geloofwaardigheid? Door de toegenomen pluriformiteit van de samenleving. Zolang iedereen erin gelooft is het erg geloofwaardig, maar doordat er minder mensen geloven wordt ook de geloofwaardigheid minder. De geloofwaardigheid is door de verzuiling nog een tijd kunstmatig hoog gehouden, maar ook dat nu min of meer voorbij. Ongeloof is dus niet uit onwil, maar uit onmacht. Een conclusie die goed aansluit bij mijn ervaring en posts hierover.

Proposities of is-zinnen

Vervolgens bekijkt Kuitert het belang van de proposities of ook wel de is-zinnen. Uiteindelijk zegt hij dat een geloof zonder proposities een geloof zonder inhoud is. Je kan geloof in drieën uiteen laten vallen: notitia is kennisnemen ervan, assensus is het aanvaarden ervan, en fiducia is het vertrouwend overgeven. Logischerwijs gaat het ook in deze volgorde. Je moet eerst iets weten over de inhoud, dan kun je die inhoud aannemen als zijde waarheid, en dan pas kun je jezelf eraan toevertrouwen. Maar het is dus altijd een bepaalde inhoud waar je je aan toevertrouwd, zonder assensus geen fiducia. Ofwel, geloof zonder proposities bestaat niet. Alweer iets waar ik me in kan vinden.

Verschillende theologen kijken echter ook weer anders aan tegen de status van de proposities. Zeker nu ze enigszins problematisch zijn geworden zijn er ook theologen die proberen ze minder belangrijk te maken. Voor Paul Tillich is waar/niet-waar niet van toepassing op de proposities die vooral symbolisch zijn. Rudolf Bultmann ziet het meer zo dat de proposities voor een persoon waar kunnen zijn, maar voor een andere persoon ook weer niet. Geloofsuitspraken zijn dus geen algemene waarheden.

Dit zijn natuurlijk nogal vrijzinnige oplossingen. Karl Barth had een hele andere strategie die door Kuitert onhelder en minder consistent wordt genoemd. Barth neemt in zoverre afscheid van de klassieke orthodoxie dat de proposities niet worden opgevat als geopenbaard door god. Maar desondanks hebben ze wel een status als geopenbaarde waarheden. Barth begint namelijk met aannemen dat god zich heeft geopenbaard in Jezus, vanaf dat vertrekpunt probeert hij de inhoud van dat geloof te systematiseren en in proposities te vangen, maar dat startpunt wordt op generlei wijze beargumenteerd. Zijn theologie is daarom ook wel omschreven als een gebouw zonder deur. Als je buiten staat kom je er nooit in, maar als je er in staat kom je er ook nooit uit. Wederom iets in de lijn van mijn eigen ideeën.

Hoe komen we tot geloof?

Hoe komen we tot het aannemen van proposities? In de basis begint het met een ik-vind. Gewoon zonder reden er een mening op nahouden. Die kan vervolgens worden gestaafd door een autoriteit. Dit is geen volledige rechtvaardiging, maar maakt geloof al minder subjectief. Maar omdat het geen rechtvaardiging is, komt al snel de vraag op naar de waarde van de autoriteit. Bijvoorbeeld de autoriteit van de bijbel. Omdat in veel takken van wetenschap, waaronder de theologie, rechtvaardiging niet mogelijk is, zoeken we naar iets dat tussen rechtvaardiging en autoriteit in staat, en dat is plausibiliteit.

Plausibiliteit is een vage aanduiding, en wordt door Kuitert vooral gebruikt om ideeën te toetsen aan een stand-van-zaken, ookwel de werkelijkheid zoals we die ervaren. In dit boek wordt dus vooral gezocht naar een beschrijving van wat geloven is, niet naar een normatief voorschrijven van wat geloven zou moeten zijn. Een normatief kader zou leiden tot een Barthiaans bouwwerk zonder deur. En hier al komen we Kuiterts beroemde uitspraak tegen dat godsdienstig geloof altijd van beneden komt, ook als ze belijden dat het van boven komt. Het gaat hier specifiek om het afwijzen van rechtstreekse openbaring van boven.

En verder?

Dit is dus zo’n beetje de inleiding. Vanaf nu volgt de eigenlijke kern van het boek dat dus een beschrijving geeft van wat geloven nu is. Daarbij hanteert Kuitert eerst een antropologische benadering, vervolgens een historische, en als laatste een institutionele benadering. Hij kijkt dus eerst naar oergeloof, vervolgens naar het zoekontwerp, waarnaar hij uitkomt bij de leer. Als toetje volgen dan nog twee hoofdstukken over openbaring, iets waar hij in de inleiding wel heel makkelijk afstand van neemt en zeker nog wat extra aandacht verdient.

Tot dusverre lees ik dus aardig wat van mijn eigen ideeën terug, wat altijd leuk is. Ben benieuwd wat er verder gaat volgen.

Advertenties

5 reacties op “Kuitert – Wat heet geloven (1)

  1. B,

    De titel van deze post noopte mij tot enig graven in het geheugen. In een grijs verleden, als medescholier op een niet nader te noemen onderwijsinstelling, heb ik eens een scriptie geschreven over Vincent van Gogh. Ik had gehoord dat hij aanvankelijk predikant wilde worden en wilde dat eens uitzoeken. Titel: Van Gogh als christen. Hypothese, tevens conclusie (zo ging dat toen): Van Gogh bleef verkondigen, ook toen hij ervan afzag predikant te worden, omdat hij gek werd van de vooropleiding, door zijn schilderijen, vol licht, ontroering, mededogen. Een niet nader te noemen docent geschiedenis (baard, ietwat uiteenturende ogen) merkte op dat het ongepast was om de vraag te stellen ‘in hoeverre’ iemand christen is of niet. Een uitstekende overweging. Ik heb toen, op basis van de titel, het boek ‘Wat heet geloven?’ opgeslagen. Ik heb het niet uitgelezen, maar het heeft me zeker op een vruchtbaar spoor gezet, ook al vond ik er volgens mij geen adhesie aan mijn conclusie.

    Inmiddels denk ik, evenals ongetwijfeld de huidige Kuitert, dat de betekenis en de noodzakelijkheid van ‘notitia’ en ‘assensus’ wordt overschat. Een dergelijke redenering heeft de reductie of ontmanteling van geloof eigenlijk al in zich. Het lijkt een beetje op de verhouding tussen ‘fides quae’ en ‘fides qua’. Ik spreek en preek zelf bij voorkeur over ‘geloof’ als zodanig, als een daad, een sprong, gebeurtenis, moment, waanzin, whatever, maar niet, of in ieder geval niet direct, in relatie tot geloofsinhouden of proposities. Hoewel het gras natuurlijk altijd vol is van de adders.

    Aldus bekeken ben ik nog steeds van mening dat Van Gogh meer geloof heeft verkondigd dan veel predikanten.

    Gelukkig nieuwjaar. Q

  2. hehe, het fides quae en fides qua komt inderdaad ook nogal een paar keer terug. Maar dat vond ik zelf een beetje een ongrijpbaar onderscheid, wellicht vooral door mijn gebrek aan beheersing van de Latijnse taal.

    Over geloven als zodanig, zonder een precieze inhoud, volgt nog wel meer in de rest van het boekje. Zal een dezer dagen mijn voortgang weer eens samenvatten.

  3. […] hier voor het eerste deel in deze serie. We hebben vorige keer het min of meer inleidende deel […]

  4. […] Zie deel 1 en deel 2 voor de inhoud van de eerste 10 hoofdstukken. Nu volgt er nog de institutionele kijk op […]

  5. […] drie eerdere posts heb ik de inhoud van het boek Wat heet geloven van Harry Kuitert besproken. Nu nog […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: