13 reacties

Opstanding: het lege graf

Het is een tijdje stil geweest rond mijn serie over de opstanding, maar we zijn er weer. Deze keer gaan we specifieker kijken naar het lege graf. Dit is namelijk een van de belangrijkste elementen uit het verhaal (de verhalen) dat wordt gebruikt om te beargumenteren dat het echt is gebeurd. Deels heb ik het hier eerder al eens over gehad, toen vooral over de discipelen en de soldaten die het graf bewaakten volgens Mattheus.

Deze keer kijken we iets breder naar het lege graf. Allereerst naar waar we het verhaal wel en niet tegenkomen, en met welke verschillen. Vervolgens kijken we naar misschien wel het belangrijkste argument voor het lege graf: als dat niet zo was dan kon een ieder gewoon het lichaam van Jezus eruit halen en de beginnende gemeente zou wel stoppen met bestaan.

Paulus?

Zoals ik in een vorige episode al heb gezegd, noemt Paulus het lege graf nergens in zijn brieven. Zelfs niet in het grote hoofdstuk over de opstanding, 1 Korinthe 15. Opvallend is dat hij wel uitgebreid ingaat op de verschijningen van Jezus aan deze en genen en uiteindelijk aan Paulus zelf. Hij lijkt het dus heel belangrijk te vinden om de Korinthiërs duidelijk te maken dat Jezus echt uit de dood is opgestaan, maar vermeldt daarbij niet dat ook het graf leeg was.

De enige logische conclusie die hieruit te trekken is, is dat Paulus het verhaal van het lege graf niet kende. Als hij het wel had gekend, zou hij het ongetwijfeld even genoemd hebben in 1 Korinthe 15. Hij noemt nota bene zelfs de begrafenis, zou hij dan vergeten te vermelden dat dat graf drie dagen later leeg bleek te zijn? Lijkt me niet!

Markus

Dus dan gaan we inmiddels naar de evangeliën. Het oudste evangelie is dat van Markus, waarschijnlijk geschreven rond 65-70 n.chr. Ofwel 35 tot 40 jaar na de kruisiging van Jezus, zie hier. Daar lezen we dat Josef van Arimatea, een lid van het Sanhedrin, Jezus begraaft in een rotsgraf. Dan het volgende:

1 Toen de sabbat voorbij was, kochten Maria uit Magdala en Maria de moeder van Jakobus, en Salome geurige olie om hem te balsemen. 2 Op de eerste dag van de week gingen ze heel vroeg in de ochtend, vlak na zonsopgang, naar het graf. 3 Ze zeiden tegen elkaar: ‘Wie zal voor ons de steen voor de ingang van het graf wegrollen?’ 4 Maar toen ze opkeken, zagen ze dat de steen al was weggerold; het was een heel grote steen. 5 Toen ze het graf binnengingen, zagen ze rechts een in het wit geklede jongeman zitten. Ze schrokken vreselijk. 6 Maar hij zei tegen hen: ‘Wees niet bang. U zoekt Jezus, de man uit Nazaret die gekruisigd is. Hij is opgewekt uit de dood, hij is niet hier; kijk, dat is de plaats waar hij was neergelegd. 7 Ga terug en zeg tegen zijn leerlingen en tegen Petrus: “Hij gaat jullie voor naar Galilea, daar zullen jullie hem zien, zoals hij jullie heeft gezegd.”’
8 Ze gingen naar buiten en vluchtten bij het graf vandaan, want ze waren bevangen door angst en schrik. Ze waren zo erg geschrokken dat ze tegen niemand iets zeiden.

en daar stopt Markus voor zover als wij weten. Ja natuurlijk volgt er nog wat, maar dat is later toegevoegd, zoals praktisch iedere bijbelvertaling zal vermelden. Er blijft wel een discussie of dit het echte einde van Markus was, of dat het echte einde verloren is gegaan, maar dit is in ieder geval zoveel als we hebben.

Drie dingen zijn belangrijk. Ten eerste de in het wit geklede jongeman. Binnen het evangelie van Markus lijkt die terug te verwijzen naar de jongeman die tijdens de arrestatie van Jezus naakt wegvluchtte:

51 Een jongeman, die alleen een linnen kleed aanhad, probeerde bij hem te blijven, maar toen ook hij werd vastgegrepen, 52 liet hij het kleed in hun handen achter en vluchtte naakt weg.

Dit zijn namelijk de enige twee plekken waar het woord jongeman voorkomt in Markus. En het feit dat hij eerst naakt is en later in het wit gekleed is een mooi beeld voor hetgeen gebeurd is. Deze jongeman is uiteindleijk dus een aanwijzing dat het hele verhaal vooral allegorisch is bedoeld.

Ten tweede is het belangrijk dat de discipelen wordt verteld dat ze naar Galilea moeten gaan en dat ze daar Jezus tegen zullen komen.

Ten slotte is het opmerkelijk dat het hele evangelie (mogelijk) eindigt met de melding dat de vrouwen niets hebben gezegd omdat ze bang waren. Een mogelijke verklaring die al snel naar boven kwam, is dat Markus het verhaal over het lege graf zelf heeft verzonnen, en hiermee wilde verklaren waarom niemand het verhaal van het lege graf kende. Als de vrouwen het nooit hebben verteld is het logisch dat niemand het verhaal eerder heeft gehoord.

Mattheus en Lukas

Mattheus en Lukas hebben beiden Markus gebruikt als bron voor hun eigen evangelie, zie hier. Daarbij zien we dat ze het verhaal van het lege graf beiden wijzigen. De samenstelling van de groep vrouwen is bijvoorbeeld steeds anders. In Mattheus verandert daarnaast de jongeman in het wit in een engel. In tegenstelling tot Markus zeggen de vrouwen wel wat tegen de discipelen en komen ze Jezus vervolgens inderdaad tegen in Galilea. Over de toevoeging van de bewakers hebben we het zoals gezegd al eerder gehad.

Bij Lukas verandert de jongeman in het wit in twee mannen in stralende gewaden die plotseling verschijnen. Het lijkt hier ook om engelen te gaan al wordt het woord dus niet genoemd. Let nu goed op wat deze engelen zeggen tegen de vrouwen:

‘Waarom zoekt u de levende onder de doden? 6 Hij is niet hier, hij is uit de dood opgewekt. Herinner u wat hij u gezegd heeft toen hij nog in Galilea was: 7 de Mensenzoon moest worden uitgeleverd aan zondaars en moest gekruisigd worden en op de derde dag opstaan.’

Galilea wordt nog wel genoemd, maar niet meer als de plaats waar ze heen moeten om Jezus te ontmoeten. Volgens Luaks verscheen Jezus dan ook in Jeruzalem aan de apostelen en zei het volgende:

‘Er staat geschreven dat de messias zal lijden en sterven, maar dat hij op de derde dag zal opstaan uit de dood, 47-48 en dat in zijn naam alle volken opgeroepen zullen worden om tot inkeer te komen, opdat hun zonden worden vergeven. Jullie zullen hiervan getuigenis afleggen, te beginnen in Jeruzalem.

Volgens Lukas begint alles dus in Jeruzalem, en niet in Galilea! Ook hier lijken beelden belangrijker te zijn dan feitelijke historische gebeurtenissen. Bij Lukas zien we een duidelijke geografische verschuiving als we handelingen meenemen. Het begint in Galilea, gaat vervolgens naar Jeruzalem, en eindigt dan via Antiochië in Rome. In dit schema past natuurlijk een terugkeer naar Galilea niet, daarom heeft hij de boodschap van de engelen subtiel aangepast.

Was het graf leeg?

Naast het punt van de soldaten waar we het al over gehad hebben lijkt het belangrijkste argument voor het lege graf te zijn, dat als het graf niet leeg was, het dus mogelijk was om Jezus’ dode lichaam op te halen toen de discipelen begonnen te prediken dat hij was opgestaan. Dat zou voldoende hebben moeten zijn om de beweging te stoppen. Het feit dat er dus nog christenen zijn bewijst dat ze dat lichaam niet konden produceren, en dus dat het graf leeg was.

Maar is het wel zo makkelijk? Markus en Mattheus suggereren dat de discipelen eerst terug gingen naar Galilea. En daar was het natuurlijk onmogelijk om even uit Jeruzalem een lijk op te halen. Bovendien lijkt het erop dat dit verhaal plausibeler is dan het verhaal volgens Lukas, dat ze in Jeruzalem begonnen met prediken.

Maar zelfs als we Lukas volgen, dan is er nog een probleem. Volgens handelingen begonnen de discipelen namelijk niet meteen met prediken en verkondigen, en wat dat doen wat een apostel behoort te doen. Nee, eerste verscheen Jezus zo’n 40 dagen, toen was er hemelvaart, en toen moesten ze nog 10 dagen wachten, tot pinksteren, om de heilige geest te krijgen. En toen begon het allemaal pas goed. Dat is dus al weer 50 dagen na de opstanding van Jezus, en 53 dagen na zijn dood. Is het na 53 dagen nog mogelijk om een herkenbaar lijk te produceren? Was het na die tijd überhaupt nog bekend in welk graf Jezus was gelegd?

Huh?

Natuurlijk was dat bekend, daar had Josef van Arimatea hem toch ingelegd? Ja, zo gaat het verhaal. Maar feit is dat nu niemand meer weet welk graf het was. Er is er later een aangewezen die tegenwoordig dienst doet als graf van Jezus, maar feit is dat we het gewoonweg niet weten. Dat is des te vreemder als we weten dat juist in de eerste eeuw mensen erg geïnteresseerd waren in de graven van profeten en dergelijke. Dan moet het graf waaruit Jezus is opgestaan wel helemaal een bedevaartsoord worden.

Conclusie

Als we de aanwijzingen volgen dan lijkt de conclusie te zijn dat het verhaal van het lege graf door Markus als een allegorisch verhaal is verzonnen. Paulus kende het verhaal niet. Er is geen consensus over belangrijke elementen van het verhaal (zeker niet als we ook nog een naar de evangeliën van Johannes en Petrus zouden gaan kijken), en niemand weet meer welk graf het nu eigenlijk was.

Het argument dat het graf wel leeg moest zijn, omdat anders het dode lichaam van Jezus een einde zou hebben gemaakt aan de beginnende christelijke beweging werkt niet om twee redenen. De discipelen begonnen waarschijnlijk in Galilea met preken. En ten tweede zat er te veel tijd tussen de dood en begrafenis van Jezus en het begin van de christelijke beweging.

Advertenties

13 reacties op “Opstanding: het lege graf

  1. Beste Bram van Dijk,

    Interessante post. Is het je ook opgevallen dat in de toespraken in Handelingen nergens het lege graf wordt genoemd? Blijkbaar was het lege grafverhaal dus een best wel geïsoleerde traditie, die dus ofwel bij Marcus of kort daarvoor in zijn traditie is ontwikkeld.
    Bovendien kun je je afvragen of Marcus met zijn verhaal wel bedoelt dat Jezus’ lijk weer levend is geworden. Je zou ook, en daar zijn heel wat parallellen voor, kunnen denken aan een zogeheten ‘ontrukking’. Dan is Jezus’ lichaam volgens Marcus verplaatst naar de hemel.
    Verder geef je volgens mij (nog) geen verklaring waarom de eerste christenen überhaupt gingen geloven dat Jezus was opgestaan.

    Op openaccess.leidenuniv.nl zijn trouwens een paar interessante artikelen over de opstanding te lezen van H.J. de Jonge:
    – Ontstaan en ontwikkeling van het geloof in Jezus opstanding (1989)
    – de opstanding van Jezus. de joodse traditie achter een christelijke belijdenis (1991)
    – Visionaire ervaring en oorsprong van het christendom (1992)
    – het geloof van Pasen poneert zijn eigen realiteit (2002)
    – de zin van hemelvaart en pinksteren (2002)

  2. Hallo Cor,

    Dank je voor opmerkingen en de literatuurverwijzingen. Daar zal ik eens achteraangaan.

    Je hebt helemaal gelijk over de toespraken in Handelingen. En over de interpretatie van Markus’ lege graf verhaal valt ook nog wel meer te zeggen.

    Je hebt ook al weer gelijk dat ik nog geen verklaring geef voor het geloof in de opstanding. Volgens mij heeft dat ook meer te maken met de verschijningen van Jezus, en dat staat nog op mijn lijstje om eens een post aan te weiden.

  3. hoi bram,

    leuk en prikkelend stukje weer. ik wilde verder lezen vandaag in het laatste deel van the wheel of time maar ik offer het op voor je weblog. Zo. ik verwacht zondag een extra groot biertje dat begrijp je.

    allereerst een felicitatie: wat fijn dat je de narratieve methode hebt ontdekt! bijbellezen wordt zoveel spannender als je leidende leesvraag wordt: wat wil de auteur/redacteur (of Heilige Geest door hem heen) mij laten weten ipv wat is er wel of niet historisch gebeurd? Fijn dus dat je daar mee bent begonnen. maar laat dit nu net het ene verhaal zijn volgens paulus waarbij je nu wel de vraag moet stellen is het historisch gebeurd! Je hebt een bijzonder gevoel voor timing.

    ik ben ontzettend benieuwd wat je vind van het betoog van nt wright over de historiciteit van de opstanding. heb je het boek al aangeschaft of wacht je tot sinterklaas? er komt een nederlandse vertaling van surprised by hope. (misschien is die er al)

    een paar punten uit zijn betoog:
    1) het lege graf is een vooronderstelling van paulus. geestverschijningen en hallucinaties waren heel gewoon die tijd en daar gebruikten ze andere woorden voor dan ‘opstanding’. ‘opstanding’ impliceert een leeg graf.
    2) als marcus lucas en mattheus zelf een nieuw verhaal hebben bedacht dan hebben ze het heel beroerd gedaan door alledrie met een verschillend verhaal op de proppen te komen met als ergste overeenkomst dat het vrouwen waren die het eerst de ontdekkking deden. paulus heeft dat gelukkig snel weggelaten in 1kor 15. Wat moet je met de onbetrouwbare wezens in een cruciaal verhaal van je geloof?! een verklaring van het ronddartelen van vrouwen in de opstandingsverhalen kan zijn dat het … echt gebeurd is.
    3) begrafenissen in die tijd gingen als volgt: het lijk werd in een graf gelegd, zorgvuldig gewikkeld in doeken met specerijen (er lagen namelijk ook andere lijken in zo’n graf). Daarna, als het lijk was verteerd, ging je terug, verzamelde je de botten en legde dat in een opbergplaats voor beenderen. de plek was dus heel duidelijk wel bekend waar Jezus lag. Wright keert het pelgrimsargument dan ook om: omdat er niets bekend is van pelgrimages naar jezus graf was er ook niets te doen: hij is niet hier, hij is opgestaan.

    dat zijn even kort drie punten uit het hele betoog. andere punten die vaak terugkomen in deze discussie zijn:
    a) de vroege kerk had iets met de 1e dag van de week. dat is moeilijk te verklaren behanlve als er op die dag iets bijzonders is gebeurd.
    b) de leerlingen sterven niet voor een mythe die ze zelf hebben bedacht.

  4. De opponent van Herman Philipse heeft zich ook uitelaten over dit onderwerp:

    http://www.refdag.nl/opinie/opinie/geloof_in_opstanding_geen_wanhoopsdaad_1_513654

  5. Ha jw,

    Karin is ook weer begonnen aan de nieuwe wheel of time, maar ik kan er nog steeds niet over meepraten. Ben ook nog niet toegekomen aan nt wright. Ik zit al een tijdje tot over mijn oren in de zwate gaten, kwantum mechanica en wat al niet nog meer. Maar hij gaat zeker komen.

    Maar even over narratief/kritisch. Volgens mij zijn het twee kanten van dezelfde munt. De historisch kritische methode kijkt juist naar wat de schrijver in zijn tijd kan hebben bedoeld voor het publiek dat hem voor ogen stond. Narratief laat misschien de historisch context meer los, en vraag zich direct af wat de tekst mij nu te zeggen heeft. Maar ook dat is volgens mij niet los te zien van de historische context.

    Maar inderdaad, ik ben misschien wel heel erg bezig geweest met wat er wel en niet historisch is. Belangrijk is wel om daarbij in de gaten te houden dat dat geen waarde-oordeel is. Schrijvers deden toen niet aan geschiedschrijving naar 21e eeuwse maatstaven. Maar daarom irriteert het mij juist een beetje als mensen de bijbel wel op die manier lezen. En dan is het dus juist interessant om eens aan te tonen dat het eigenlijk (naar alle waarschijnlijkheid) even heel anders in elkaar zat.

    Maar goed, op je meer inhoudelijke punten:

    1. Impliceert Paulus het lege graf? Naar mijn mening niet. Ik verwijs even heel lui naar een eerdere post daarover. Punt is dat Paulus waarschijnlijk niet in zo’n lichamelijke opstanding geloofde.

    2. Goed punt, ik was het argument van de vrouwen helemaal vergeten! Even in het kort dan maar, zal ik later nog wel even een hele post aan weiden. Vrouwen worden niet door Paulus genoemd, wat historiciteit dubieus maakt. Vervolgens passen ze prima in de thematiek van Markus: nl. dat de discipelen er niets van begrepen, en buitenstaanders wel, zoals boze geesten, romeinse soldaat bij het kruis.

    3. Ja, die heb ik eerder gehoord dat het graf geen bedevaartsplaats werd juist omdat het graf leeg was. Maar ik ben er niet door overtuigd, waarom zijn ze dan een paar eeuwen later alsnog een graf gaan aanwijzen dat wellicht het graf van Jezus was?

    a. De eerste dag. Volgens mij was er een oprecht geloof in de eerste gemeente dat Jezus was opgestaan. En het is helemaal niet ondenkbaar dat dat geloof werd verbonden aan de eerste dag.

    b. De leerlingen hoeven het helemaal niet zelf te hebben bedacht. Ze konden oprecht geloofd hebben dat Jezus weer levend is geworden. De vraag is of ze daar gelijk in hadden!

    Kortom, nog genoeg losse eindjes om nog een paar blogjes over te schrijven.

  6. Michiel,

    Interessant. Vooral het verhaal over die sekte. Dat vervolgens de parallellen met het christendom onderuit worden gehaald is voorspelbaar, natuurlijk zijn er verschillen. Het gaat er om hoe mensen in elkaar zitten.

    jw, moet je ook lezen, zie je een voorbeeld dat het zeer goed mogelijk is dat de discipelen oprecht hebben geloofd in de opstanding.

  7. heb ik gedaan, leuk artikel. cool dat het refdag dat plaatst. overigens weinig nieuws gelezen, ntwright gaat ook in op cognitieve dissonantie. Heeft andere en mijns inziens betere weerleggingen van die theorie. Tolle lege!

  8. Hier nog een interessant interview, dat deels te maken heeft met het thema van dit stuk.

    http://boeken.refdag.nl/boeken/boekennieuws/ds_troost_jezus_niet_zonder_meer_god_1_514427

  9. Ha Michiel,
    Dank voor een interessant stuk. Eigenlijk is de manier van vragenstellen misschien nog wel het meest interessant;-)

  10. […] ben al even bezig met een serie over de opstanding. Vorige keer ging het over het lege graf. In een comment heeft jw opgemerkt dat ik het argument van de vrouwen helemaal ben vergeten. Dus bij deze een […]

  11. […] al lijkt zijn redactie van Markus er op te wijzen dat dit vooral een literair motief is, zie hier. Dus als Johannes Lukas hierin volgt zou dat kunnen wijzen op directe danwel indirecte […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: