2 reacties

Nee, wetenschap is lekker

Als je probeert te onderzoeken of een bepaalde godsdienst, in mijn geval het christendom, waar is, dan kom je op de een of andere manier altijd uit bij de wetenschap. Een debat over schepping of evolutie is onontkoombaar, zelfs als dat thema helemaal geen invloed heeft gehad op mijn uiteindelijke ongeloof. Ongelovigen worden dan ook vaak verweten veel te veel op de wetenschap te vertrouwen die het ook wel eens mis hebben en zo. Ouweneel gebruikt er zelfs een mooie term voor: sciëntisme (zie hier, hier, hier en hier). Door het een -isme te noemen wordt het als een stroming of ideologie of geloof neergezet, daarom gebruiken ook alleen christenen de termen evolutionisme of Darwinisme.

Maar goed, het wordt dus hoog tijd om eens even kort uit te leggen hoe (ik denk dat) wetenschap in elkaar zit, en waarom je beter naar wetenschappers kan luisteren dan naar dominees als je waarheid zoekt over welk onderwerp dan ook.

Wat is wetenschap?

Dit is een vrij ingewikkelde vraag om twee redenen. Ten eerste verandert dat door de jaren heen. Over het algemeen wordt de verlichting aangewezen als het begin van de “moderne wetenschap”, wat al aangeeft dat er dus blijkbaar nogal een verschil was tussen wetenschap voor en na de verlichting. Het tweede probleem is de vraag wat wetenschap nu precies is altijd pas achteraf wordt gesteld. Het is inmiddels een compleet vakgebied, de wetenschapsfilosofie.

Deze twee problemen maakt het onmogelijk om in een kort blogje objectief uit te leggen wat wetenschap is, maar ik kan wel kort aangeven hoe ik daar zelf tegenaan kijk. Als ex-wetenschapper mag ik zelfs enige expertise claimen op dit gebied. Er zijn twee dingen die ik wil benadrukken: ten eerste is wetenschappelijke kennis nooit 100% zeker, een positie die in het Engels bekend staat als fallibilism. Ten tweede is het niet zozeer dat wetenschappelijke methoden goed werken, maar dat datgene wat goed werkt vanzelf wetenschap wordt.

Wetenschap heeft het fout

en dat is juist zijn kracht

Zelfs succesvolle wetenschappelijke theorieën beken later niet (helemaal) te kloppen. Het beroemdste voorbeeld is de zwaartekrachttheorie van Newton. We weten sinds Einstein en zijn algemene relativiteitstheorie dat de zwaartekracht helemaal geen kracht is, en metingen tonen aan dat hij daar gelijk in had.

Toch wordt Newton’s versie nog geleerd op middelbare scholen. Dit komt omdat die een stuk eenvoudiger is dan Einstein’s verhaal, en bovendien omdat het in 99% van de gevallen geen verschil maakt. Newton’s theorie blijft dus nuttig.

Dit principe zien we veel breder terugkomen. Wetenschap werkt vaak met modellen (de econometrie in ieder geval), en modellen zijn per definitie een versimpeling van de werkelijkheid. Deze versimpeling kan helpen om bepaalde eigenschappen van datgene wat gemodelleerd wordt inzichtelijk te maken. Maar door de versimpeling mis je ook bepaalde dingen. Daarom kunnen modellen per definitie altijd verbeterd worden. De huidige computerkracht heeft het bijvoorbeeld mogelijk gemaakt om modellen veel complexer te laten worden.

In de wetenschapsfilosofie heeft men het dan over fallibilism. Aanhangers, zoals Karl Popper, zeggen dat wetenschappelijke theorieën nooit helemaal overeen zullen komen met de werkelijkheid, dus nooit waarheid zullen worden. En zelfs als dat ons per ongeluk toch zal lukken, dan kunnen we er nooit achter komen dat dat zo is. Het is altijd mogelijk dat we pas over 100 jaar een nieuwe instrument uitvinden dat metingen kan doen waaruit blijkt dat en bestaande theorie niet klopt.

Als wetenschap echte 100%-zekere waarheid(TM) op zou leveren, waarom zouden er dan überhaupt nog wetenschappers nodig zijn? Op een gegeven moment weten we dan toch gewoon alles? Maar de wetenschap is nooit af, daarom blijven er duizenden mensen op universiteiten bezig met het verbeteren van bestaande theorieën en bedenken van nieuwe.

Dit is dus een kracht van wetenschap, dat ze weet van haar eigen zwakheid, dat het hele doel van de wetenschap eigenlijk nooit te behalen is, maar dat we hopelijk wel stapje voor stapje dichterbij dat doel kunnen komen. Zelfrelativering is een groot goed.

Wetenschap is “dat wat werkt”

Niet alleen de wetenschappelijke kennis is aan verandering onderhevig, ook de wetenschap zelf. Denk aan het opkomen van de “moderne wetenschap” in de verlichting. Binnen de wetenschapsfilosofie is vaak geprobeerd af te bakenen wat wel en niet goede wetenschap is, welke methodologie wel en niet is toegestaan. Maar dit lijkt een gefaald project.

Paul Feyerabend schreef zelfs een boek dat hij “against method: outline of an anarchistic theory of knowledge” noemde. Hierin betoogt hij dat wetenschappers zich juist niet moeten houden aan bestaande methodiek. De enige echte vooruitgang komt als wetenschappers buiten de gebaande paden lopen, kortom, ze moeten methodologisch anarchistisch zijn.

Sciëntisme?

Dit betekent dus dat een term als sciëntisme welbeschouwd onzin is. Een gebruiker van die term gaat er namelijk vanuit dat wetenschap een vastomlijnd, dogmatisch iets is. En de sciëntist (=aanhanger van het sciëntisme, niet wetenschapper) gelooft dus in die dogma’s. Maar we hebben juist gezien dat wetenschap juist niet een vastomlijnd iets is, maar een constant veranderende zoektocht naar kennis. Dat maakt de term sciëntisme dus een nietszeggende tautologie: sciëntisme is de stelling dat wetenschap tot de beste kennis leidt (beter dan religie), dat is nogal logisch, aangezien wetenschap juist is gedefinieerd als datgene dat tot kennis leidt.

Wetenschap versus religie?

Waarom staan wetenschap en religie vaak tegenover elkaar? Omdat religie vaak pretendeert kennis te hebben over de werkelijkheid. Deze kennis is gebaseerd op dingen als goddelijke openbaring, of kennis uit de door god geïnspireerde bijbel. Kennis over de werkelijkheid is het gebied van de wetenschap, en die kan er dus ook iets over zeggen, naar het beste van ons huidige kunnen. Problemen ontstaan wanneer beide visies niet overeenkomen (zoals bij schepping vs. evolutie).

Persoonlijk geloof ik dan meer in wat wetenschappers naar het beste van hun kunnen erover te zeggen hebben dan wat er vanuit geloof wordt verkondigd. En dat komt juist omdat wetenschap zich ontwikkelt.De wetenschap zat in het verleden vaak fout, en zal dat nu ook nog zitten, maar er is wel geleerd van die fouten, en huidige inzichten zijn beter dan die van vroeger.

Vergelijk dat met het geloof, daar is de waarheid eens en voor altijd gegeven door gods openbaring. Voortgang van kennis kan worden beargumenteerd als voortschrijdende openbaring. Maar dan heb je het probleem niet opgelost. De oude goddelijke openbaring (die inmiddels is vervangen door de nieuwe) was nog steeds niet correct. En dat verwachten we niet van god. Dat menselijke kennis niet klopt en verbeterd wordt is logisch, maar het is toch vreemd dat bepaalde goddelijke openbaring opeens toch niet blijkt te kloppen.

Conclusie

Wetenschap is een lastig grijpbaar fenomeen. Ik denk dat je het moet omschrijven als een zoektocht naar kennis waarbij twee dingen belangrijk zijn: ten eerste wordt er nooit “absolute kennis” bereikt, en ten tweede zal niet alleen wetenschappelijke kennis, maar ook wetenschappelijke methodologie, wetenschap zelf dus, altijd blijven veranderen. Dit betekent dat alles wat kennis oplevert vroeg of laat ook wetenschap zal worden.

Het feit dat religie en goddelijke openbaring dat niet (meer) is, toont eigenlijk al duidelijk genoeg aan dat de bijbel geen “wetenschappelijke” inzichten oplevert, ofwel dat je ook met vragen als “waar komt de aarde vandaan?”, “waar komen mensen vandaan?” en dergelijke, beter niet de bijbel kunt openslaan als je het goede antwoord wilt weten.

Advertenties

2 reacties op “Nee, wetenschap is lekker

  1. “Het feit dat religie en goddelijke openbaring dat niet (meer) is, toont eigenlijk al duidelijk genoeg aan dat de bijbel geen “wetenschappelijke” inzichten oplevert, ofwel dat je ook met vragen als “waar komt de aarde vandaan?”, “waar komen mensen vandaan?” en dergelijke, beter niet de bijbel kunt openslaan als je het goede antwoord wilt weten”

    Misschien proberen de personen in de bijbel niet om te bewijzen waar de aarde vandaan komt. Dat is nou precies een vraag die past bij het lineaire denken van het wetenschappelijke brein die het ‘totale weten’ verengt heeft tot een 1 en 1 is 2. En het verhaal van Adam en Eva gaat niet over waar de mens vandaan komt, maar wat er mis ging. En wat ging er mis?

    Wat is de wetenschap? Dat wat de mens (in concurrentie met medemensen… wie weet wie de strijd om kennis wint en wie dat zal beslissen) heeft menen te weten, menen te ontdekken… binnen de beperking van ruimte en tijd… Ja, binnen ruimte en tijd is de mens geneigd te stijgen naar het beeld van zijn schepper. ‘Als goden heb ik ze gemaakt’. Maar de goden groeien naar de macht. De zucht naar macht. Wie zal winnen?
    Wat is de val van de mens in “het paradijs”?
    God zegt.. ‘je mag alles behalve dat’.
    En de mens zegt.. ‘ik zie toch zelf’. IK zie toch zelf….

  2. Ha Harry,

    Misschien proberen de personen in de bijbel niet om te bewijzen waar de aarde vandaan komt.

    Ik geloof dat je daar inderdaad een punt hebt. In die zin is mijn korte schets die ik hier geef van religie ook niet helemaal eerlijk en slechts geldig voor een kleine deelverzameling van gelovigen. Namelijk, diegenen die de bijbel lezen alsof het wel degelijk kennis bevat van boven die dus voor de volle 100% betrouwbaar is (mits juist geïnterpreteerd).

    Maar ik had me achteraf gezien beter kunnen beperken tot mijn twee punten over wetenschap in plaats van nog even kort door de bocht dit af te zetten tegen religie. Mea culpa…

    Wat je met de tweede helft van je reactie precies wil zeggen is mij niet helemaal duidelijk. Vind je wetenschap eigenlijk hoogmoedig een voortkomend uit dezelfde ongehoorzaamheid die ervoor zorgde dat Adam en Eva zijn gevallen? Of interpreteer ik je nu helemaal verkeerd?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: