4 reacties

Dateren van de evangeliën

Welkom bij deze serie over de wetenschappelijke visie op de bijbel. In deze episode gaan we proberen de evangeliën te dateren. Vorige keer hebben we het synoptisch probleem behandeld, en gezien dat Markus waarschijnlijk het oudste evangelie is, en dat Mattheus en Lukas allebei Markus als bron hebben gebruikt, maar onafhankelijk van elkaar zijn geschreven. Dit geeft ons de relatieve ouderdom van deze drie evangeliën. Deze keer proberen we ook absolute data aan het ontstaan van de evangeliën te hangen. Bovendien doet Johannes deze keer ook mee.

De val van Jeruzalem

In het dateren speelt de val van Jeruzalem en de verwoesting van de tempel in 70 n.Chr. een grote rol. Vooral als het gaat om de rede over de laatste dingen (Markus 13) lijkt Markus te refereren aan de vernietiging van de tempel.

1 Toen hij de tempel verliet, zei een van zijn leerlingen tegen hem: ‘Meester, kijk eens, wat een enorme stenen en wat een imposante gebouwen!’ 2 Jezus zei tegen hem: ‘Die grote gebouwen die je nu ziet – wees er maar zeker van dat geen enkele steen op de andere zal blijven; alles zal worden afgebroken.’

De meeste wetenschappers zien dit of als een profetie nadat het al gebeurd is, of op z’n minst als een verwijzing naar de op handen zijnde val van Jeruzalem. Markus wordt dus vaak zo rond 65-70 gedateerd.

Als we nu kijken naar de verschillen tussen de rede over de laatste dingen zoals die in Markus staat en zoals die in Lukas staat, lijkt er geen twijfel dat Lukas schreef na de val van Jeruzalem. Eerst de bewuste passage volgens Markus:

14 Wanneer jullie de “verwoestende gruwel” zien staan waar hij niet hoort (lezer, begrijp dit goed), dan moet iedereen in Judea de bergen in vluchten; 15 wie op het dak van zijn huis is moet niet naar beneden gaan om nog iets uit zijn huis mee te nemen, 16 en wie op het land is moet niet naar huis gaan om zijn mantel te halen. 17 Wat zal het rampzalig zijn voor de vrouwen die in die tijd zwanger zijn of een kind aan de borst hebben! 18 Bid dat het niet in de winter gebeurt, 19 want zulke verschrikkingen als er in die tijd zullen plaatsvinden, zijn er sinds het begin van Gods schepping nooit geweest en zullen er ook nooit meer komen. 20 En als de Heer die tijd niet had verkort, zou geen enkel mens worden gered; maar omwille van de uitverkorenen, die hij tot de zijnen heeft gemaakt, heeft hij die tijd verkort.

En dan volgens Lukas:

20 Wanneer jullie zien dat Jeruzalem door legertroepen omsingeld is, weet dan dat de verwoesting van de stad nabij is. 21 Wie in Judea is moet dan de bergen in vluchten, wie in Jeruzalem is moet er wegtrekken, en wie op het land is moet niet naar de stad gaan, 22 want in die dagen wordt de straf voltrokken, waardoor alles wat geschreven staat in vervulling zal gaan. 23 Wat zal het rampzalig zijn voor de vrouwen die in die tijd zwanger zijn of een kind aan de borst hebben! Want er zal ontzaglijk veel leed zijn in het land, en een zwaar vonnis zal de bevolking treffen. 24 De inwoners zullen omkomen door het zwaard of in gevangenschap worden weggevoerd en onder alle volken worden verstrooid, terwijl Jeruzalem vertrapt zal worden door heidenen, tot de tijd van de heidenen voorbij is.

De meer algemene apocalyptische passage van Markus is voor Lukas duidelijk een verwijzing naar de val van Jeruzalem, en hij heeft de tekst zo herschreven dat dat nu extra duidelijk is.

De wederkomst

Een ander veelzeggend verschil tussen Markus en Lukas is de timing van de komst van de zoon des mensen. Markus zegt er het volgende over:

1 Verder zei hij ook nog: ‘Ik verzeker jullie: sommigen die hier aanwezig zijn zullen niet sterven voordat ze de komst van het koninkrijk van God in al zijn kracht hebben meegemaakt.’

Lukas verandert dat subtiel:

27 Ik verzeker jullie dat sommigen die hier aanwezig zijn niet zullen sterven voor ze het koninkrijk van God hebben gezien.’

Volgens Lukas zullen sommige aanwezigen nog wel koninkrijk van god zien, maar ze zullen het niet zien komen in al zijn kracht. Het apocalyptisch karakter is dus totaal verdwenen uit deze passage. Een verklaring hiervoor is dat de generatie waar Jezus het over had inmiddels was overleden en dat het einde der tijden nog steeds niet was gekomen.

En Johannes dan?

Het evangelie volgens Johannes is niet alleen de laatste in de bijbel, het is ook waarschijnlijk degene die als laatste is geschreven. We hebben het net gehad over het feit dat de apocalyptiek in Lukas minder is dan in Markus. In Johannes is er zelfs helemaal niets meer te vinden over een einde der tijden en een wederkomst van Jezus.

Dit suggereert een ontwikkeling in de vroege kerk weg van de apocalyptiek: toen Paulus rond 49 zijn eerste brief aan de Tessalonicenzen schreef was dat nog een de belangrijkste thema’s. In zijn latere brief aan de Romeinen (rond 57 of 58?) is het al een veel beperkter thema. Markus houd nog steeds rekening met de komst van de zoon des mensen in zijn eigen tijd, maar Lukas lijkt dat al verder op de lange baan te schuiven. Vervolgens zien we in Johannes dat het hele thema van einde der tijden en wederkomst is verdwenen.

Een ander punt is dat we bij Johannes regelmatig zien dat volgelingen van Jezus uit de synagoge geworpen worden, 9:22:

22 Dat zeiden de ouders omdat ze bang waren voor de Joden, omdat die toen al besloten hadden dat ze iedereen die Jezus als de messias zou erkennen uit de synagoge zouden zetten.

12:42:

42 Toch waren er ook veel leiders die wel in hem geloofden, maar vanwege de farizeeën kwamen ze daar niet openlijk voor uit, omdat ze niet uit de synagoge gezet wilden worden.

16:2:

2 Jullie zullen uit de synagoge gezet worden, en er komt zelfs een tijd dat iedereen die jullie doodt, meent daarmee God te dienen.

Dit lijkt een anachronisme te zijn, In de tijd van Jezus zelf en de vroege kerk was er nog geen scheiding tussen het Jodendom en het christendom. Die is er pas later gekomen, en is door de schrijver van Johannes teruggeprojecteerd op de tijd van Jezus zelf.

Als laatste hebben we in een vorige post gezien dat ook de ontwikkeling in het verhaal van Jezus’ doop door Johannes de doper suggereert dat Johannes later is geschreven dan Mattheus en Lukas.

P52

Dit waren allemaal argumenten voor een relatieve datering, namelijk na alle synoptische evangeliën. We kunnen voor Johannes echter ook een bovengrens geven voor wanneer het geschreven is. Het alleroudste fragment dat we hebben van enig bijbelboek (uit het nieuwe testament) is P52 (papyrus 52), een fragment ten grootte van een pinpas. Het is aan de voor- en achterkant beschreven, en komt dus uit een codex (boek) en niet uit een boekrol. En op de voor- en achterkant staan gedeelten van het Johannesevangelie geschreven.

Voor de datering van zo’n papyrusfragement kan gebruik worden gemaakt van de koolstofdatering en een handschriftanalyse. Beide methodes wijzen op de eerste helft van de 2e eeuw, dus meestal wordt 125 als datum gegeven.

Conclusie

We hebben nu alle ingrediënten om bij benadering te bepalen wanneer alle vier de evangeliën zijn geschreven:

  • Markus is de oudste en is waarschijnlijk rond 65-70 geschreven;
  • Mattheus en Lukas schreven na Markus, onafhankelijk van elkaar en na de val van Jeruzalem, meestal wordt 80-85 gegeven als datum;
  • Johannes schreef als laatste, in ieder geval voor 125 n.Chr. Meestal wordt 90-100 gegeven als geschatte datum.
Advertenties

4 reacties op “Dateren van de evangeliën

  1. […] waarschijnlijk geschreven rond 65-70 n.chr. Ofwel 35 tot 40 jaar na de kruisiging van Jezus, zie hier. Daar lezen we dat Josef van Arimatea, een lid van het Sanhedrin, Jezus begraaft in een rotsgraf. […]

  2. […] Dat is wat Paulus ons geeft, een lijstje met verschillende verschijningen. Maar hij geeft daar verder geen enkel detail of verder invulling van die verhalen. Daarvoor moeten we naar de evangeliën gaan kijken. Deze zijn van later datum dan de brieven van Paulus, zie hier. […]

  3. […] johannesevangelie is volgens reguliere datering geschreven rond 95 n.chr. en daarmee 10-15 jaar ouder dan het lukasevangelie. En dus ook zo’n […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: