3 reacties

De betrouwbaarheid van de bijbel

Dit is een beetje een terugkerend thema, maar dat komt omdat het voor mij persoonlijk belangrijk is geweest en omdat ik steeds weer denk ik dat ik het verhaal beter kan vertellen. Deze keer wil ik het vooral hebben over de verdediging van de betrouwbaarheid van de bijbel met als argument dat de tegenstrijdigheden alleen maar in de details zitten.

Betrouwbaarheid van afzonderlijke verhalen

De bijbel is een verzameling van verschillende boeken en verschillende verhalen. Daarom is het zo lastig om te zeggen dat de bijbel als geheel wel of niet betrouwbaar is, dat verschilt per verhaal. Je zou de verhalen uit de bijbel kunnen indelen in drie categorieën:

  1. verhalen waarvan we kunnen aantonen dat ze (waarschijnlijk grotendeels) kloppen;
  2. verhalen die we niet historisch kunnen verifiëren;
  3. verhalen waarvan we kunnen aantonen dat ze niet kloppen.

Een voorbeeld van een verhaal uit categorie 1 is de inval van farao Sisak ten tijde van Rehabeam, naast het bijbelse verslag kennen we dit verhaal ook uit de Egyptische annalen.

Verreweg de meeste verhalen uit de bijbel vallen echter in categorie 2. We hebben geen andere bronnen die de verhalen bevestigen. Hooguit worden een aantal feiten uit de verhalen bevestigd, bijvoorbeeld dat er een Israëlitische koning was die Achab heette. Maar dat is geen bewijs dat Elia vuur uit de hemel liet komen om zijn offer te verbranden en vervolgens 950 priesters van Baäl en Asjera liet vermoorden.

Dan zijn er nog de verhalen in categorie 3, waarvan we kunnen verifiëren dat ze niet kloppen. Dit zijn er ook niet heel erg veel. Maar dat is ook logisch, hoe kunnen we namelijk vaststellen dat er iets niet klopt in de bijbel? Doordat het bijbelverhaal ergens anders door wordt tegengesproken. Omdat veel verhalen zich binnen Israël afspelen, zijn er logischerwijs geen buitenlandse bronnen, dus het gaat hier voornamelijk om tegenstrijdigheden of inconsistenties in de bijbel zelf.

Om maar weer een paar van de bekende voorbeelden te geven: Was de mens als eerste of als laatste geschapen, is Jezus wel of niet in Bethlehem geboren? Hoeveel vrouwen vonden het lege graf? Was daar een man in het graf, of een engel die het graf openmaakte? Gingen de discipelen na pasen naar Galilea of bleven ze in Jeruzalem? Heeft Judas zichzelf opgehangen, of was hij gestruikeld waarnaar zijn darmen uit zijn buik vielen?

Details

Het antwoord van christenen op zulke rijtjes van tegenstrijdigheden is vaak als volgt: dat zijn de details, dat betekent niet dat de grote lijn niet klopt. Als belangrijkste voorbeeld: een man in het wit of een engel maakt niet uit, de het graf was leeg. Hebben ze hier een punt? Je zou zeggen van wel. Toch zijn er drie belangrijke kanttekeningen te plaatsen bij dit argument.

Ten eerste kunnen er alleen maar inconsistenties staan in de bijbel als hetzelfde verhaal minimaal twee keer wordt verteld. Als een verhaal maar een keer voorkomt kan het nooit tegenstrijdig zijn met zichzelf. Maar zodra we twee scheppingsverhalen of vier opstandingsverhalen hebben kunnen we ze gaan vergelijken. Daarom kun je ook alleen maar discrepanties in de details verwachten, want als er twee keer hetzelfde verhaal wordt verteld klopt de grote lijn altijd, het is tenslotte hetzelfde verhaal.

We kunnen dus alleen maar kleine verschillen observeren, omdat de grote lijn hetzelfde moet zijn voordat er überhaupt een verschil kan worden waargenomen. Om een groot verschil waar te nemen kun je dus nooit hetzelfde verhaal in twee versies gebruiken, je moet een verhaal hebben dat het andere expliciet ontkent.

Dat brengt ons tot het tweede punt. De boeken die tot de bijbel behoren zijn ook door mensen geselecteerd. En deze selectie heeft er voor gezorgd dat de boeken die anderen wel heel expliciet tegenspreken niet in de canon zijn opgenomen. Hele duidelijke tegenstellingen over dat Jezus bijvoorbeeld expliciet zich niet zou hebben laten dopen door Johannes de doper (zoals het evangelie van de Hebreeën vertelt) zijn gewoon de bijbel niet ingekomen.

Het derde punt is dat er wel grote verschillen zijn, maar dat die iets subtieler zijn, en vaak impliciet. Dus met veel goede wil zijn deze grote verschillen nog wel recht te praten. Voorbeelden:

  • Johannes vertelt niet dat Jezus gedoopt is door Johannes de doper, maar hij ontkent het niet expliciet. Dus het is een tegenstrijdigheid die je weg kan redeneren.
  • De woorden van Jezus aan het kruis zijn in ieder evangelie anders, maar je kan alles gewoon bij elkaar optellen en komen tot zeven kruiswoorden. Dat je daarmee de verschillende beelden (Markus: angstige Jezus, Lukas: kalme Jezus) geen recht doet lijkt niet uit te maken.
  • Het boek Ruth gaat lijnrecht in tegen de Ezra / Nehemia. Ezra / Nehemia is erg vijandig naar niet-Israelieten, maar Ruth laat de grootste koning die ze hebben gekend afstammen van een Moabitische.
  • De hele deuteronomistische geschiedenis laat zien dat god goed gedrag zegent en slecht gedrag straft, maar Job laat zien dat juist de goede mens lijdt.
  • Volgens de deuteronomistisch geschiedenis komt zowel goed als kwaad van god, maar volgens Daniël komt het kwaad door demonen, en strijden gods engelen tegen deze kwade machten.
  • Volgens bijna het hele oude testament is er geen hiernamaals. Pas vanaf Daniël (laatst geschreven boek van het oude testament) is er een idee van een leven na de dood. Dit zet zich door in de deuterocanonieke boeken (bijvoorbeeld 2 Makkabeeën) en in het  het nieuwe testament bij Jezus en Paulus.

Terug naar de drie categorieën

We weten uit categorie 1 dat sommige verhalen over echte koningen gaan, en sommige veldslagen echt zijn, dat Pilatus echt in Israël zat. Maar dit zijn voornamelijk de achtergrondfeiten, die zeggen niets over de inhoud van de soms wonderlijke en onwaarschijnlijke verhalen. Bovendien weten we uit categorie 3 dat de bijbelschrijvers de echte feiten soms niet altijd belangrijk vonden. Het waren geen geschiedschrijvers naar 21e eeuwse maatstaven, ze hadden een boodschap te verkondigen. We zouden het nu waarschijnlijk propaganda noemen, een woord met tegenwoordig een wat negatieve bijklank, maar er was in die tijd gewoon niets anders. De vraag is dus of de bijbel alleen maar niet klopt op plaatsen waar we het kunnen aantonen, of dat op andere plaatsen waar we het niet aan kunnen tonen (categorie 2) ook onbetrouwbare verhalen staan.

Het lijkt mij erg naïef om te denken dat alle verhalen in categorie 2 wel kloppen. Zeker omdat we a priori zouden verwachten dat categorie 3 heel klein zou moeten zijn, omdat (1) we alleen tegenstrijdigheden kunnen aantonen als een verhaal twee keer in de bijbel staat en (2) sommige tegenstrijdigheden uit de canon zijn geweerd.

Als er dus in categorie-2-verhalen ook fouten staan, dan is de vraag, wat klopt er wel en wat klopt er niet? En het vervelende antwoord daar op is: we weten het niet. We hebben er geen bewijs voor. Het enige dat we kunnen doen is kijken of een bijbelverhaal plausibel is gegeven onze kennis (bijvoorbeeld van de tijd waarin het zich zou afspelen).

Conclusie

Er staat in de bijbel een mix van verhalen die wel en niet historisch zijn. Het feit dat de ondubbelzinnige verschillen alleen in details zitten is logisch, en betekent niet dat de grote lijn wel klopt. We kunnen namelijk alleen maar discrepanties tegenkomen als een verhaal twee keer in de bijbel staat, ofwel op voorwaarde dat de grote lijn consistent is binnen de bijbel. Daarnaast zijn expliciete grote verschillen buiten de canon gehouden. Ten slotte zijn er wel degelijk grote verschillen in de bijbel, alleen moet je daarvoor net iets verder kijken.

Dat betekent dus dat we de grote groep van verhalen die we buiten de bijbel om niet kunnen verifiëren op zijn minst verdacht is. Ze zijn niet meer “waar totdat het tegendeel is bewezen”, omdat we weten dat de bijbelauteurs de waarheid vaak minder belangrijk vonden dan hun eigen gekleurde visie. Dit betekent dat de bijbel niet zonder meer betrouwbaar is.

Advertenties

3 reacties op “De betrouwbaarheid van de bijbel

  1. je blijft boeiend bram!
    echt, je bent critisch en sceptisch, je zet een goed betoog neer.

    maar, zoals ieder mens, er vallen nogal wat gaten.
    zelfs inconsistenties.
    ik weet niet of je graag iemand hebt die er doorheen spit, zodat jij weer antwoord kan geven en wij er samen slimeer op worden, maar dan weet je me te vinden.

    even 2 kleine puntjes:
    het evangelie van de hebreeen is uit de canon gegooid omdat hij inconsistent is/was en mensen dat konden aantonen. niet elke bron die schrijft is waar bram! je kan dat evangelie niet belangrijker achten, zeker omdat er bewijs tegen is. dus het evangelie hoeft niet verdedigd op dit punt.

    het andere punt is je laatste alinea:
    veel mensen maken de fout te denken dat wij slim zijn, 2 eeuwen geleden mensen een iq van 80 hadden en in de 3e eeuw mensen idioten waren. jij valt al niet in die valkuil. gelukkig zeg!
    maar de ‘gekleurde visie’ die je bedoelt, zogenaamd ‘paradigma’, die heb jij ook. iedereen heeft die. deze worden danwel opgebouwd rond de feiten, en kunnen fout blijken, maar ze worden niet verzonnen!

    leuk dat je dit doet man, zo’n blog.
    christenen gaan achteruit door niet meer echt na te denken (atheisten trouwens ook)
    we willen weten hoe de werkelijkeheid bekeken moet worden. let’s go!

  2. Ha Bobbie,
    Altijd interessant als mijn ideeën op de pijnbank worden gelegd, daar kan ik alleen maar van leren. Dus leef je uit 😉

    het evangelie van de hebreeen is uit de canon gegooid omdat hij inconsistent is/was en mensen dat konden aantonen. niet elke bron die schrijft is waar bram!

    Daar geef je wel een heel optimistisch beeld van de canonvorming. Ik claim nergens dat het evangelie van de Hebreeën historisch betrouwbaar is, of zelfs maar betrouwbaarder van de canonieke evangeliën. Maar er zijn wel verschillende verhalen over Jezus opgeschreven. En de canonvorming was niet zo ideaal dat alles binnen de canon historisch betrouwbaar is terwijl aller erbuiten dat niet is.

    maar de ‘gekleurde visie’ die je bedoelt, zogenaamd ‘paradigma’, die heb jij ook. iedereen heeft die. deze worden danwel opgebouwd rond de feiten, en kunnen fout blijken, maar ze worden niet verzonnen!

    Daar ben ik het helemaal mee eens. Dat is alleen niet precies wat ik bedoelde te zeggen. Mijn punt is meer dat ten tijde van de bijbel er geen geschiedschrijving naar onze 21e eeuwse maatstaven bestond. Waar we het nu vooral belangrijk vinden om de feiten betrouwbaar weer te geven, was het toen vooral belangrijk om een boodschap te vertellen met je verhaal over een gebeurtenis uit het verleden. Dat maakte dat met losser omging met de feiten.

    Dat was gewoon hoe dat destijds ging en zegt inderdaad niets over dat ze toen dom waren of zo. Alleen is dat voor een lezer in de 21e eeuw wel iets dat je je moet realiseren.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: