10 reacties

Verzoening

Ik heb eerder het orthodoxe christelijk geloof geschetst in aan de hand van 4 dogma’s: de goede schepping, de zondeval, de verlossing door Jezus en de komst van het koninkrijk van god. Zie ook dit plaatjes:

Toen heb ik het vooral gehad over de zondeval. Deze keer willen we gaan kijken naar de verzoening door Jezus. Om preciezer te zijn het idee dat Jezus aan het kruis plaatsvervangend heeft geleden voor de zonden van anderen.

Robin Hood

Op youtube is de complete film Robin Hood: Prince of Thieves te vinden. Het is niet echt een geniale film te noemen, maar een kort stukje eruit is mij bijgebleven en is relevant voor onze huidige discussie. In het onderstaande filmpje gaat het om het gedeelte van 4:45-5:38:

Het specifieke citaat waar het mij om gaat komt van de Sherff van Nottingham (Alan Rickman is wel geniaal):

“Wait a minute. Robin Hood steals money from my pocket, forcing me to hurt the public, and they love him for it?”

Dit is mij bijgebleven, want dit was toch wel het toppunt van immoraliteit, om onschuldige mensen te laten lijden voor wat Robin Hood heeft misdaan. Waarschijnlijk voel je de vraag die ik heb nu wel aankomen:

Waarom is het liefde als god hetzelfde doet?

Het is vreemd dat ik me dit in mijn christelijke tijd nooit heb afgevraagd. Misschien omdat ik het verhaal zo vaak had gehoord dat ik het gewoon zo normaal vond dat het niet in me opkwam om hier eens kritisch naar te kijken.

Een antwoord

Het belangrijke verschil met de Sherff van Nottingham is misschien dat Jezus ook zelf god is, dus in plaats van onschuldige burgers lijdt god zelf voor de misdaden van anderen. Is het moreel niet meer verwerpelijk als de rechter ook zelf het slachtoffer is? Dat weet ik eigenlijk zo net nog niet, maar in ieder geval is het geen antwoord op een volgende vraag.

Een analogie

Er was eens een gitaarmaker, hij maakte prachtige gitaren waar de mooiste muziek mee gemaakt kon worden. Nu was hij alleen erg boos geworden omdat iemand een stel van de door hem gemaakte gitaren heeft kapotgemaakt. Vervolgens zegt hij: “goed, ik wil helemaal niet boos zijn, dus als je nu ook nog mijn eigen gitaar, mijn eerst gemaakte gitaar en de enige waarmee ik al mijn muziek heb opgenomen, mijn allerliefste gitaar (denk aan Eric Clapton en Blackie, BB King en Lucille, Brian May en zijn Red Special), als je die gitaar dus nu ook nog kapotmaakt, dan kan ik je vergeven.

Zoals elke analogie gaat deze op een aantal punten mank, maar het punt is hopelijk duidelijk. De vraag die mij wel eens bezig houdt is de volgende:

Wat had god eraan dat Jezus doodging?

Was dat nodig om zijn boosheid kwijt te maken of zo? Hoe zit het dan, is god niet almachtig genoeg om zelf te stoppen met boos zijn? Eigenlijk vind ik het een heel vreemd verhaal.

Ik ben niet de enige

Ik ben niet de enige die dit vind, ook op dit punt zijn er christenen die me voor waren: zie bijvoorbeeld het volgende citaat uit “De stem van de roepende” van Gijs Dingemans.

Binnen het christendom heeft de verzoening van de schuld altijd centraal gestaan: Jezus is immers `gestorven voor onze zonden’. In de klassieke theologie heeft men daar meestal – in navolging van de middeleeuwse monnik Anselmus van Canterbury (1033-1109) – een `satisfactietheorie’ aan toegevoegd: omdat de mens aan de eer van God tekort heeft gedaan en daardoor een onmetelijke schuld tegenover God op zich heeft geladen, moet er aan God genoegdoening worden gedaan door middel van offers. […] Omdat ik deze leer moreel afkeurenswaardig en dus eigenlijk onchristelik vind – en God die zulke wrede offers en zelfs genoegdoening vraagt is mijns inziens volstrekt in strijd met de boodschap van het Nieuwe testament – zal ik mij liever beroepen op een andere middeleeuwse monnik, namelijk: Petrus Abaelard (1079-1142), die leerde dat God de mensheid zozeer liefhad, dat hij op mensen inwerkt door middel van het vrijwillig lijden en sterven van Jezus.

Ondanks de voorkeuren van Dingemans heeft de opvatting van Petrus Abaelard nooit echt voet aan de grond gekregen. En dat terwijl deze opvatting in Handelingen de boventoon voert. Toch is de visie van Anselmus, die meer gebaseerd is op de brieven van Paulus, in de kerken die ik van binnen heb gezien altijd het belangrijkst geweest.

Conclusie

Ik heb dus zo mijn vragen bij het dogma van de verzoening. De eerste is waarom we (de acceptatie van) plaatsvervangend lijden in dit geval wel rechtvaardig vinden, en de tweede vraag is waarom god het lijden van Jezus nodig had om te kunnen vergeven. Deze hele basale simpele vragen zijn in mijn ervaring nooit echt behandeld in preken en zo. Het is een soort basisaanname waar vanuit verder wordt gegaan. Ik hou me aanbevolen voor wie dit goed kan uitleggen.

En ja, zoals ik zelf al aangaf zijn er ook andere theologische interpretaties van het lijden en sterven van Jezus, maar daar zullen we het misschien een andere keer nog wel over hebben.

Advertenties

10 reacties op “Verzoening

  1. Hoi Bram,
    nou daar heb ik gisteren nog over gepreekt. Ik merk dat zowel ikzelf als gemeenteleden het niet genoeg kunnen horen: wij hebben geen schuld meer, omdat God ons heeft vergeven. Christus heeft het losgeld betaald met zijn eigen leven. Dat geeft opluchting, ruimte, vreugde. Hoe dat precies werkt snap ik niet. Ik lees alleen dat de bijbel het zo verkondigt – en dat neem ik aan als verkondiging van Godswege: Ik zie geen schuld in jou.
    Daarom vind ik het ook zo erg voor je dat je dit niet meer kunt geloven. Mis je de opluchting, ruimte en vreugde niet?

    Aan de andere kant is de diepste vreugde in God te vinden, dus vind ik het ook weer niet zo boeiend als je een andere opvatting over de verzoening hebt. Want, zoals je zelf opmerkt, daarmee beweeg je je in het brede spectrum van de christelijke traditie. Je kunt met God omgaan ook als je het dogma van Anselmus vreemd vindt.
    Toch lijkt het erop dat je ervoor kiest jezelf buiten die brede christelijke stroom te plaatsen, op grond van het feit dat je de nauwe driestar-opvatting daarvan afwijst. Dat vind ik nog steeds een curieuze gedachtengang voor iemand van jou rationele kaliber.

    Overigens komt er een nieuwe Robin Hood in Gladiator-stijl. Moet prachtig zijn! Misschien leuk om met de hele familie weer eens heen te gaan?

  2. Hee jw,
    Hieruit blijken toch weer een aantal verschillen, en hoe subtiel het geloof toch ook wel weer niet is. Laat ik het proberen deel voor deel duidelijk te maken.

    jw :
    Christus heeft het losgeld betaald met zijn eigen leven.

    Ook een veelgehoorde verklaring die gelijk leidt tot de vraag: “Aan wie is het losgeld betaald?” In vroegere tijden werd nog wel gedacht dat dat aan Satan was, maar het lijkt mij niet meer dan terecht dat dat idee is losgelaten.

    Het enige antwoord dat overblijft is dus dat het aan god zelf betaald is. En dit leidt direct tot mijn tweede vraag: “Wat had god te winnen bij de dood van Jezus?”

    jw :
    Mis je de opluchting, ruimte en vreugde niet?

    [flauw]Nee en ik heb dat ook niet nodig, want ik heb ook het schuldgevoel, de bekrompenheid en de somberheid niet.[/flauw]

    jw :
    Aan de andere kant is de diepste vreugde in God te vinden,

    Nu wordt ik echt nieuwsgierig naar wat ik mis. Zou je hier iets over kunnen uitweiden? Misschien een eigen blogpost?

    jw :
    Toch lijkt het erop dat je ervoor kiest jezelf buiten die brede christelijke stroom te plaatsen, op grond van het feit dat je de nauwe driestar-opvatting daarvan afwijst. Dat vind ik nog steeds een curieuze gedachtengang voor iemand van jou rationele kaliber.

    En hier beginnen we dus echt: ten eerste is dit niet een nauwe driestar-opvatting, maar het verhaal dat in bijna alle orthodoxe kerken wordt verkondigd, van RK, tot PKN, tot gergem, tot evangelisch tot pinkster. En jij blijkbaar ook, gezien je verwijzing naar het losgeld-idee.

    Ten tweede is dit natuurlijk niet de enige reden dat ik mezelf buiten de christelijke wereld heb gezet. Laat de rest van dit blog daarvoor een bewijs zijn. Nog even voor de duidelijkheid: het was de combinatie van de onbetrouwbaarheid van de bijbel en dat ik de belangrijkste christelijke dogma’s niet meer kon begrijpen.

    Dit leidt ons meteen naar het stukje dat ik tot het laatst heb bewaard:

    jw Hoe dat precies werkt snap ik niet.

    Hoe kun je dit niet weten en vervolgens naast je neer leggen? Dit is waar het hele christelijke geloof om draait, dit het belangrijkste moment uit het christendom. Noem me te rationalistisch, maar ik kan niet geloven in iets dat ik totaal niet begrijp. Dan kan ik net zo goed geloven dat alles getallen is, zoals Pythagoras had verzonnen, of welke ander mythe dan ook.

    Jij redeneert altijd van binnenuit: zolang je geen hele, hele, hele sterke reden hebt om te moeten stoppen met geloven kun je niet begrijpen dat iemand er uitstapt.

    Maar op het moment dat je in gaat zien dat er vele andere manieren zijn om tegen de werkelijkheid aan te kijken, en dat het feit dat jij christen bent grotendeels berust op toeval, dan ga je ook zoeken naar positieve redenen om christen te zijn. En dan is het heel vervelend om niet te begrijpen hoe verzoening precies werkt, dan is het heel vervelend dat de bijbel niet betrouwbaar is, dan is het heel vervelend dat wetenschappelijk inzicht ons vertelt dat de mensen helemaal geen speciale status hebben op aarde, maar gewoon een ander type zoogdier zijn.

    Jij lijkt al die dingen gewoon weg te wuiven, alsof ze niet belangrijk zijn, alsof het niets te maken heeft met jouw geloof, en ik snap niet zo goed hoe je dat doet. Kun je daar nog eens iets over vertellen?

  3. […] voor afvalligheid Vorige keer zette ik vragen bij het christelijke idee van de verzoening en dat Jezus is gestorven voor onze […]

  4. bramvandijk : En dan is het heel vervelend…

    Ik vind ‘vervelend’ een fascinerend woord. Waarom kies je daarvoor? Ik zou zelf kiezen voor het woord ‘spannend’ of ‘uitdagend’. Je vraagt naar mijn houding, misschien is dit een kenmerkend onderscheid.
    Misschien dat de startintentie al verschil maakt. Ik (en mijn jaargenoten, over het algemeen) ging destijds theologie studeren omdat ik meer wilde weten over God en over de bijbel, omdat ik God beter wilde leren kennen. Het was een positieve en leergierige insteek. De bijbelwetenschap viel rauw op mijn dak, maar ik had vier jaar de tijd om dat te verwerken onder begeleiding van goede docenten met een levend geloof. Dat heeft geholpen om de bijbelwetenschap en theologie vruchtbaar te maken in mijn geloofsleven.
    Nu ben jij zo ongeveer de levende definitie van leergierig, dus daar kan ik niets over zeggen. Jouw startpositie echter kende daarnaast ook heel wat frustratie en irritatie. Misschien zocht je ergens ook een stok om de starre, saaie, veroordelende en irrelevante orthodoxie mee te slaan. Die heb je zeker gevonden. Plus je neemt alles tot je zonder begeleiding van die wijze docenten. Dat is een harde weg.

    Ik zocht geen stok. Ik zocht begrip en verdieping. Ik loop tegen alle zaken op waar jij ook tegenaan loopt. Verzoening bijvoorbeeld is niet zo simpel te beschouwen als dat ik altijd dacht. Dat blokkeert mij niet en dat falsificeert het christendom voor mij niet, maar maakt me juist nieuwsgierig: hoe zit het dan? En dat vind ik het leuke aan theologie: al in de bijbel wordt gezocht naar een verklaring voor Jezus’ dood. In de theologie gaat men daar gewoon mee door (offer? jaloezie van de mens? overwinning op de dood?). Al zoekend zie ik heel veel lijnen lopen naar dat het een soort losgeld was voor mij. Dat roept veel vragen op. Die leg ik niet naast me neer (zoals ik misschien de indruk wekte). Ik vind het juist interessant om daarover te denken, bidden, zoeken, lezen. In het besef dat ik niet precies snap hoe dat werkt.

    Je blog over de circelredenering heeft me beziggehouden de afgelopen tijd. Je nieuwste post refereert daar ook weer aan. Laatst hoorde ik een preek die hierover ging. De predikant gebruikte het beeld van de glazen in de St. Jan. Als je buitenom de St. Jan loopt zie je donkere ramen, lelijk zelfs ergens. Maar als je binnen de St. Jan loopt, dan zie je de prachtigste ramen. Echt mooi (en vaak naar gekeken tijdens saaie preken :-)).
    Hoe weet je nu dat de ramen zo mooi zijn als je buiten loopt? Iemand kan het zeggen, maar ja, dat kan hallucinatie of vooringenomenheid of bedrog zijn. Foto’s? Kan trucage zijn. Het is niet te bewijzen. Want je ziet de ramen en je ziet toch zeker zelf hoe lelijk en donker ze zijn!? Maar als je de irrationele stap zet om ondanks je eigen wetenschappelijk niet te weerleggen observatie toch naar binnen te gaan, dan zie je het: adembenemend.
    Zo is het met theologie. Vanuit een binnenperspectief is het mooi en spannend. Vanuit een buitenperspectief raar en vervelend.

    Jij wil wel van buitenperspectief naar binnenperspectief en daarom zoek je naar wetenschappelijke redenen om naar binnen te gaan. Die redenen zijn er niet. Maar het binnenperspectief is wel echt de moeite waard. Dan is het niet meer vervelend, maar juist spannend, al die zaken die jij hier noemt.
    Maar hoe kom je dan van buitenperspectief naar binnenperspectief, als het niet kan op wetenschappelijke gronden? Dat is een zaak van gebed, de Heilige Geest, wedergeboorte. Nicodemus zocht en snapte er niets van. Het gesprek met Jezus maakte het alleen maar waziger. Toch is hij later tot geloof gekomen. Dat geeft me het vertrouwen te blijven bidden.

    En dan nog even over de vreugde, daar ga ik me gemakkelijk van afmaken: ik heb laatst 25 min. gepreekt over hoe je je kunt verheugen in God. Als je ff niks te doen hebt: http://media.hervormdhuizen.nl/index.php?l=8&p=Zenderkerk/20100411_0930_Zenderkerk_Kand.%20J.W.%20van%20Dijk%3B%20Jongerenthemadienst.mp3&m=1
    Bij 30 min. begint de preek over psalm 97 met vijf praktische aanwijzingen over hoe je je kunt verheugen in God.

  5. jw, dank voor de interessante gedachtegangen.

    jw :
    Ik vind ‘vervelend’ een fascinerend woord. Waarom kies je daarvoor? Ik zou zelf kiezen voor het woord ’spannend’ of ‘uitdagend’. Je vraagt naar mijn houding, misschien is dit een kenmerkend onderscheid.

    Goede vraag! Ik denk dat het gaat om het feit dat er spanning zit tussen de dingen die ik geloofde en de dingen die ik leerde. Dit is tegelijkertijd spannend, uitdagend en vervelend. Ik werd uiteindelijk gedwongen om mijn denkbeelden bij te stellen, en dat is niet altijd leuk.

    Wat dus leidt tot het volgende punt dat je maakt: nee, ik was niet actief op zoek naar een stok om de orthodoxie mee te slaan. Ik was al 8 jaar van de driestar af toen ik echt eens begon. Ik begon te lezen uit nieuwsgierigheid. Ja, ik had al wel mijn twijfel, maar dat was (in mijn beleving) een neutrale stimulans om meer kennis op te doen.

    Vervolgens ben ik de feiten zoals ik ze zag gevolgd, en niet een vooringenomen idee dat het christendom niet klopte. Ik vond het eng om mijn geloof te verliezen, en ik heb een tijd niet toe durven geven tegen mezelf dat ik eigenlijk al niet meer geloofde.

    Mijn “driestar-trauma” lijkt voor jou een terugkerend thema te zijn. Maar volgens mij staat mijn ongeloof er los van. Het heeft me hooguit in doen zien dat christenen niet altijd gelijk hebben. Maar als het echt alleen maar door de driestar zou zijn gekomen was ik toen al de kerk uitgerend omdat ik boos was, en niet na 10 jaar omdat ik het intellectueel niet meer kan geloven.

    jw :
    als je de irrationele stap zet om ondanks je eigen wetenschappelijk niet te weerleggen observatie toch naar binnen te gaan, dan zie je het: adembenemend.
    Zo is het met theologie. Vanuit een binnenperspectief is het mooi en spannend. Vanuit een buitenperspectief raar en vervelend.

    Dit lijkt toch het punt te zijn waar we steeds op uitkomen. Jij beaamt dat geloven een irrationele stap is, maar dat het van binnenuit prachtig is.

    En ik ga dan zeggen dat ik er 26 jaar in heb gezeten en dat voor mij de st. Jan glazen ook van binnen dof waren. Was ik dan gewoon geen echte christen? Of ben ik gewoon niet uitverkoren? Of is het nog makkelijker voor een boeing 747 om door het oog van een naald te gaan dan dat een rationeel persoon het koninkrijk der hemelen binnengaat?

    Jij zegt eigenlijk dat een bepaalde mate van mysterie er bijhoort. Maar hier ligt mijns inziens een probleem. Jij gelooft namelijk ook dat god een persoonlijke relatie met alle mensen wil hebben. De spanning hiertussen is volgens mij regelrechte tegenstrijdigheid: hoe kun je een relatie met god hebben als je god niet kan begrijpen? Het is toch een basisvoorwaarde om een relatie te hebben, dat je de ander kent en begrijpt? En dat er communicatie heen en weer gaat? Hoe kan god dan mysterieus zijn en onbegrijpelijk?

    Mijn stelling is als volgt: als god mysterieus en onbegrijpelijk is, dan is het niet zijn bedoeling om een relatie met alle mensen te hebben.

    O ja, kan ik die preek ook downloaden? Dan kan ik hem namelijk op mijn mp3-speler zetten en in de trein luisteren.

  6. ff snel: gewoon op de link klikken, dan opent windows media player. Die download de mp3 en na verloop van tijd kun je via bestand-opslaan als de mp3 opslaan.

  7. jw,
    jij zegt dat je vreugde moet hebben vanwege drie redenen:
    1. god is groter/beter/… dan wat wat dan ook;
    2. er is een oordeel, maar je wordt zelf niet geoordeeld;
    3. als verzet tegen oneerlijke wereldse macht.

    Laten we het even bij het tweede punt houden. Voor mij zit hier iets diep tegenstrijdigs in:
    We moeten blij zijn dat er gerechtigheid is, maar tegelijk is er geen gerechtigheid is voor ons zelf.

    Het lijkt een soort leedvermaak: die slechte heidenen worden geoordeeld, maar wij gaan lekker naar de hemel.
    In de theologische geschiedenis zijn er dan ook meerderen geweest die dachten dat een van de geneugten van het in de hemel zijn was dat je kon toekijken hoe mensen in de hel werden gemarteld.

    Stel dat in de perfecte wereld iedereen christen is, dan wordt er dus niemand geoordeeld, ben je je hele punt kwijt.

    Maar het kan nog erger worden: stel dat juist “slechte mensen” christen zijn (helemaal geen gekke gedachte: juist in de gevangenis schijnen veel mensen zich te bekeren, terwijl in de top van de maatschappelijke piramide veel ongelovigen zitten) dan betekent dat dat juist slechte mensen een “verlaat-de-hel-zonder-betalen” kaartje hebben terwijl mensen die hun hele leven vrij netjes hebben geleefd (maar niemand is zonder zonde natuurlijk) daarvoor gestraft gaan worden, voor eeuwig nog wel.

    Het is volgens het christendom dus mogelijk dat Gandhi in de hel zit, terwijl de heren van de inquisitie die “heksen” hebben verbrand gratis naar de hemel mochten. (Laat ik deze keer de wet van Godwin ontlopen)

    Als christen is het natuurlijk fijn om te weten dat je zelf niet geoordeeld gaat worden, maar de blijdschap dat anderen wel geoordeeld gaan worden deel ik niet. Zeker niet als van tevoren vast lijkt te staan (volgens standaard orthodoxie van RK tot protestants tot evangelisch tot charismatisch) dat die personen eeuwig gaan lijden in de hel.

    Dus ik zou mensen oproepen tot het afleggen van het geloof in een hiernamaals, dan is er voor niemand een oordeel, dat is toch een veel mooiere gedachte? Interessant gegeven is dat Gijs Dingemans in “de stem van de roepende” niet echt kiest voor een christelijke visie op het hiernamaals, maar wel expliciet stelt dat het geloof dat er helemaal geen hiernamaals is best past binnen het christendom, heel troostrijk kan zijn, en op bijbelse gegevens kan worden gebaseerd. Alhoewel ik ook weet dat jij denkt dat juist die bijbelse gegevens door voortschrijdende openbaring niet meer geldig zijn.

    Kortom, die blijdschap in het oordeel voor niet-christenen lijkt mij alleen gegrond als alle “slechte mensen”, en alleen maar “slechte mensen” geen christen zouden zijn. En dat lijkt mij simpelweg niet waar.

    Hmmm… dit is meer een kritisch punt naar een stuk theologie waar jij je in je preek ook achter schaart. Je preek zelf vond ik leuk. Het is goed dat jij je niet tot één tekst beperkt, maar meerdere dingen bij elkaar probeert te zoeken en tot een consistent beeld te maken (alhoewel ik het er niet mee eens ben dat psalm 32 over Jezus gaat, maar dat terzijde). Dat soort dingen heb ik vaak gemist in preken.

    En punt 1 en 3 kan ik ergens nog wel in meegaan, al geniet ik meer van aardse dingen zelf dan van het idee dat god nog mooier is. (Dit is ook eigenlijk mijn grootste kritiekpunt op de Driestar: dat ze zo negatief doen over kunst en over het “wereldse” in het algemeen.) En ik denk nog steeds dat er een moraal is en idealen die belangrijker zijn dan mijn eigen ik. Alleen denk ik niet meer dat dat met god te maken heeft.

  8. […] de geclaimde waarheden van het christendom, de dogma’s, niet waar zijn (zie bijvoorbeeld hier en hier). Vraag is een beetje of ik daarmee niet het kindje met het badwater […]

  9. […] niet in mee kan gaan. Ten eerste dat er daadwerkelijk een offer nodig was voor verzoening. Zie ook deze post. Kuitert legt het uit als dat vergeving zonder offer zou lijken op doen alsof er nooit iets gebeurd […]

  10. […] als je bedenkt dat 1) ieder mens een zondaar is, 2) we allemaal verlossing nodig hebben, en 3) dat Jezus’ dood daarin voorziet. Als je dat weglaat, dan heb je alleen over dat iemand werd gearresteerd, berecht en geëxecuteerd. […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: