4 reacties

Moraal zonder god (2)

Vorige keer dat we het over moraal hadden heb ik een meer descriptief verhaal gegeven over wat moraal is en waar het vandaan komt. Maar moraal gaat verder dan het beschrijven van de werkelijkheid, moraal kan ook voorschrijven wat goed en slecht is.  Deze keer gaan we het over deze prescriptieve kant van de ethiek hebben.

Consequenties en intenties

Vorige keer hebben we gezien dat om een handeling goed te noemen zowel de consequenties van die handeling als de intenties belangrijk zijn. Dit betekent dat we in onze prescriptieve ethiek ook rekening moeten houden met beide.

  • Intenties: Hier hebben we het vorige keer het meeste over gehad. Goed handelen is rekening houden met anderen, en dus niet alleen maar rekening houden met jezelf.
  • Consequenties: Iedere actie heeft bepaalde consequenties. Een actie is goed als de consequenties van die actie ook goed zijn. Er kan  bijvoorbeeld worden gekeken naar maximalisatie van geluk.

Sociaal contract

Een theorie die beide kanten verenigt is de sociaal-contracttheorie, die het meest wordt geassocieerd met Thomas Hobbes, vanwege zijn beroemde boek Leviathan (nee, heb ik nog niet gelezen, stat wel op mijn lijstje).

Basisidee is dat iedereen in de samenleving om tafel gaat zitten om de regels(TM) af te spreken. De regels waar ze op uitkomen worden in een sociaal contract gezet, en iedereen heeft zich daar dus aan te houden.

In het sociale contract wordt dus rekening gehouden met de wensen van iedereen, want iedereen heeft net zo veel inspraak. Dit betekent dat dat ieder persoon wel enige vrijheden van zichzelf opzij moet zetten. Dus als je je aan het sociale contract houdt, zijn je intenties dusdanig dat je rekening houdt met de wensen van anderen. Ook wordt er rekening gehouden met consequenties, want daar zullen de meeste afspraken op gebaseerd zijn.

Onwetendheid

John Rawls heeft in zijn boek A theory of justice een belangrijk element toegevoegd aan deze theorie. Namelijk, de veil of ignorance (op de een of andere manier klinkt sluier van onwetendheid toch niet helemaal hetzelfde). In het onderhandelingsproces zou iedereen achter zo’n veil of ignorance moeten zitten. Specifiek zou niemand moeten weten welke plaats hij zelf in de samenleving krijgt.

Als er moet worden overlegd over bijvoorbeeld slavernij, weten de onderhandelaars niet of ze zelf slaaf zullen zijn of slavenhouder. De discussie over bonussen wordt gevoerd zonder te weten of je zelf  als bankdirecteur een bonus zal ontvangen, of dat je als gewone man eigenlijk wel jaloers bent op die bonus.

Gevolg is dat de discussies objectiever zullen worden gevoerd, en er op iedereen in de samenleving zal worden gelet.

Tegenargumenten?

Belangrijkste tegenargument is dat zo’n sociaal contract helemaal niet bestaat. En als zo’n contract niet bestaat, hoe kun je je er dan aan houden? Volgens mij is dat geen probleem. Het gaat hier om de vraag wat goed is. Het antwoord is: dat is goed wat in een sociaal contract zou komen te staan als dat sociaal contract zou bestaan. Daarvoor hoeft het sociaal contract helemaal niet echt te bestaan.

Dat het sociaal contract niet echt bestaat brengt wel een moeilijkheid met zich mee. Namelijk de vraag: wat zou er in staan? Bij gebrek aan een bestaand sociaal contract weten we nog steeds niet wat nu goed is. Wat moeten we denken van de inval in Irak, de pil van Drion, welke praktische ethische kwestie dan ook.

Ik denk dat het antwoord is dat deze theorie sturing kan geven aan de praktische discussie die nog steeds niet opgelost zijn. De vraag wat er uit zo’n hypothetische discussie over het sociaal contract zou komen is vaak makkelijker te beantwoorden dan de vraag of iets nu goed of kwaad is.

Conclusie

Ik heb hier een (mijns inziens) plausibele theorie gegeven van hoe we kunnen beredeneren wat goed en kwaad is. Goed handelen hoeft niet omdat god je na je dood zal beoordelen op je ethisch handelen, of uit dankbaarheid om wat god voor je gedaan heeft. Nee, goed handelen kun je ook doen om de ideale samenleving te bereiken.

Het dagelijkse probleem van hoe te handelen is hier niet in een klap mee opgelost. Maar het kan wel sturing geven aan het denken over ethische dilemma’s. Het lijkt een beetje op WWJD, maar dan gaat het niet om wat Jezus zou doen, maar om wat er in het sociale contract zou staan.

Trouwens, gesteld dat Jezus zonder zonde was, en zich dus aan het sociale contract heeft gehouden, komen de twee ethische systemen perfect overeen.

Advertenties

4 reacties op “Moraal zonder god (2)

  1. Dus als we met elkaar afspreken dat parenclubs en softdrugs en prostitutie toegestaan is in Nederland, is het dan ethisch verantwoord?
    m.a.w.: leg me even het verschil uit tussen de wetgeving in het parlement en een sociaal contract.

  2. Als eerste gaat wetgeving in een parlement uit van een status quo, en gaat het alleen maar over dingen waar de overheid iets over te zeggen heeft. Het sociaal contract gaat veel verder.

    En het tweede punt is dat iedereen meebeslist. Juist vanwege de punten die jij noemt is de veil of ignorance zo belangrijk. Zou je prostitutie goedkeuren als je niet weet of je misschien zelf wel een prostituee wordt?

    Als je niet weet of je in de 21e eeuw zal leven of in de 23e, hoe kijk je dan aan tegen groene of grijze stroom in de 21e eeuw?

    Als je ook zelf de zwerver zou kunnen zijn, hoeveel geld zou je dan geven aan de zwervers op Utrecht CS, of aan het leger des heils?

    Het verschil is dus: iedereen doet mee, en het gaat over veel meer zaken dan waar een parlement mee bezig is.

    Maar goed, waar we dus wel over van mening lijken te verschillen is denk ik de parenclubs. Bij mijn weten gebeuren daar alleen maar vrijwillige handelingen. En dat ik daar persoonlijk geen behoefte aan heb geeft mij niet het recht om dat aan anderen te verbieden. Denk ik.

  3. Hmmm, nice, maar je kan het ook gewoon zien als een andere manier van verwoorden dat je anderen moet behandelen als jezelf (zie principes van Kant, en uiteraard de bijbel). Wat dat betreft is de bijbelse ethiek op veel punten zijn tijd al ver vooruit, want er wordt juist opgeroepen om voor de kwetsbaren te zorgen, en – sterker nog – voor de vreemdelingen. Dat laatste is opmerkelijk omdat elk individu en elke groep mensen geneigd is om zichzelf en de ‘zijnen’ (m/v) als belangrijker te zien en voor te trekken.
    Waar Jezus dit dus al preekte en in het OT daar al duidelijke richtlijnen over worden gegeven, is het pas eeuwen later theoretisch nog wat verder uitgewerkt en uitgelegd, maar zien we dat mensen nog altijd grote moeite hebben zich ernaar te gedragen…
    Maw: Imho verwoordden Hobbes en met name Rawls iets op een mooie manier wat al vele eeuwen eerder is gesuggereerd, maar waar velen nog niet naar leven. Geeft als je het mij vraagt alleen al wel te denken hoe het kan dat men zelfs in de gewelddadige tijd van het OT al met wetten kwamen die een dergelijke naastenliefde en altruisme preekten?! Sterker nog; het tiende gebod van de tien geboden is uniek in dat het iets verbiedt dat in de praktijk nog geeneens een negatieve uitwerking heeft, noch dat het ook maar op enerlei wijze godslasterlijk is. Vanuit een sociaal contract perspectief is ‘begeren’ absoluut niet fout, maar het klopt wel dat het zo ongeveer het begin is van alle kwaad en dat het dus een geniaal iets is om als gebod/verbod te hebben. Dus hoe kijk je daar dan tegenaan?

    Overigens: als ik niet gehandicapt zou willen zijn, of chronisch depressief, betekent dat dat wanneer we dat herkennen bij een ongeboren baby, dat we dan abortus mogen plegen? Of dat we bij dergelijke mensen euthanasie mogen plegen wanneer ze dat zelf ook graag willen? Of dat ik zelf geen problemen had met drinken op mijn veertiende, en dat het daarom maar okee moet zijn dat iedereen drinkt op zijn of haar veertiende?

    En ook hierbij: hoe zit het dan met je geweten?

    Veel vragen 🙂

  4. Hans,
    Over bijbel en ethiek drie punten denk ik:
    1. Ja, de bijbel heeft heel mooie ethische dingen te zeggen, jij geeft mooie voorbeelden, ik vind het zelf mooi dat ze goed moeten zijn voor de vreemdelingen omdat ze zelf ook vreemdelingen waren in Egypte en Jezus’ ethische uitspraken zijn meestal ook geniaal.
    2. Maar de bijbel heeft ook hele nare ethische dingen te zeggen (verkrachte maagd moet met haar verkrachter trouwen; kinderen die niet naar ouders luisteren moeten gestenigd worden; vijanden moeten met vrouwen, kinderen, vee en al worden uitgeroeid, enz.)
    -> MAW: Hoe kiezen we hieruit? Hoe bepaal je welke dingen tijdgebonden waren en welke nog steeds gelden? Hoe moet je bepaalde geboden interpreteren (bijv: je mag een geitje niet in de melk van zijn moeder koken?! staat zowel in leviticus als deuteronomium, dus was vast belangrijk)? De bijbel is helemaal niet makkelijk om als ethisch richtsnoer te gebruiken.
    3. Om de problemen te vergroten: waar haalt de bijbel zijn gezag vandaan? Bijna iedereen is het er over eens dat er menselijk trekken aan de bijbel zitten, waarom dan niet luisteren naar een andere menselijk boek? En wat te denken van het Eutyphro dilemma (zie deze eerdere post).

    Dus al met al samengevat: ja, sociaal contract en bijbelse ethiek hebben veel overlappingen. En dat vind ik ook wel mooi om eerlijk te zijn, hoef ik niet al mijn overtuigingen om te gooien.
    Maar naar mijn mening is een bijbelse ethiek kwetsbaarder dan een sociaal contract ethiek.

    Hans :
    Overigens: als ik niet gehandicapt zou willen zijn, of chronisch depressief, betekent dat dat wanneer we dat herkennen bij een ongeboren baby, dat we dan abortus mogen plegen? Of dat we bij dergelijke mensen euthanasie mogen plegen wanneer ze dat zelf ook graag willen? Of dat ik zelf geen problemen had met drinken op mijn veertiende, en dat het daarom maar okee moet zijn dat iedereen drinkt op zijn of haar veertiende?

    En ook hierbij: hoe zit het dan met je geweten?

    Veel vragen :)

    Ja, goede vragen, en niet overal antwoorden op. Belangrijkste hier is denk ik dat jij vanuit je huidige situatie lijkt te redeneren. Zou ik niet gehandicapt of chronisch depressief willen zijn. Volgens de veil-of-ignorance-doctrine is dat niet de juiste redenatie. De vraag is niet wat jij vindt, maar wat beter is. Subtiel verschil, maar wel belangrijk volgens mij.

    Maar nee, dan heb ik niet gelijk de ethiek opgelost, en praktische zaken blijven lastig, hoe je er ook tegenaan kijkt.

    Geweten, zie bij de andere post: volgens mij een combinatie van opvoeding en identificatie met een (potentieel) slachtoffer.

    Trouwens, de gewetens van mensen zijn zo uiteenlopend, dat ik de gedachte dat god het geweten geeft bijna absurd vind. Van een god die één moraal voorstaat (toch? of heeft god meerdere moralen, een voor het OT, een voor het NT, en nog een paar voor verschillende culturen?) verwacht je ook dat het door hem gegeven geweten uniform die ene moraal volgt.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: