3 reacties

Moraal zonder god (1)

Ik heb het eerder gehad over moraal. Punt toen was vooral dat god geen oplossing is voor het probleem dat moraal ergens wel is. Waarom is moraal een probleem? Omdat er bepaalde vragen bij horen die niet zo makkelijk te beantwoorden zijn, zoals:

  • Waar komt moraal vandaan?
  • Is moraal objectief, ofwel, voor iedereen hetzelfde, onafhankelijk van cultuur, religie en tijdperk?
  • Waar komt het geweten vandaan?

En er zijn nog wel meer van dit soort vragen. Als ik dus niet (meer) denk dat god het antwoord is op deze vragen, heb ik dan wel antwoorden zonder god?

Om kort te zijn: nee

Nee, ik heb niet alle antwoorden, wel een aantal bouwstenen. Maar om voor de verandering eens meer constructief bezig te gaan in plaats van deconstructief toch alvast een soort voorproefje. Commentaar is welkom.

De eerste vraag waar we het over moeten hebben is: wat is moraal? Moraal gaat over goed en kwaad. Maar ook deze woorden spreken niet zomaar voor zich.

Goed? Kwaad?

Volgens sommigen zijn het een soort kosmische machten. Verpersoonlijkt in het duiveltje op je linkerschouder en het engeltje op je rechterschouder. Alles was eerst alleen maar goed, totdat de kracht van het kwaad in de wereld werd gelaten door de doos van Pandora te openen, of alternatief door een appel te eten. (Even tussen twee haken, letterlijk: die doos is toch eigenlijk wel een beter verhaal dan van die slang, toch?)

Maar volgens mij zijn goed en kwaad geen dingen op zichzelf. Volgens mij moet je goed en kwaad meer zien als etiketten die je kan plakken op bepaalde handelingen, gebeurtenissen of een bepaalde stand van zaken. In het normaal taalgebruik wordt dan zowel rekening gehouden met de (potentiële) consequenties van een actie als de intenties waarmee de actie is gedaan.

Welke factoren zorgen ervoor dat iets als goed wordt beoordeeld? De belangrijkste is volgens mij rekening houden met anderen. Altruïstisch gedrag is het ultieme goed, en egocentrisch (lees: egoïstisch) gedrag is zo’n beetje het ultieme kwaad. Jezus zei (lees: citeerde) het al: heb uw naaste lief als uzelf.

Altruïsme

Waar komt altruïstisch gedrag vandaan? Zegt de evolutietheorie niet dat egoïstisch gedrag wordt beloond? Niet per definitie. Er zijn ook bijvoorbeeld mieren die altruïstisch gedrag laten zien dat zeker evolutionair voordeel oplevert. Rekening houden met anderen kan dus ook voordeel opleveren.

Bij mensen lijkt dat gedrag ook (deels?) evolutionistisch ingebakken. Onderzoeken laten zien dat altruïstisch gedrag beïnvloed kan worden door dingen als geluk. Dit gebeurt zo subtiel dat het geen rationeel gedrag lijkt te kunnen zijn.

Bij mensen kunnen we ook een beetje aangeven waar dat altruïstisch gedrag vandaan komt, ook als het geen direct evolutionair voordeel oplevert. Mensen hebben namelijk spiegelneuronen. Door die spiegelneuronen kunnen wij ons identificeren met anderen. Dat helpt ons met het aanleren van nieuwe vaardigheden. Als wij iemand anders iets zien doen, helpen de spiegelneuronen ons om ons met die personen te identificeren, en daardoor om die handeling te kunnen imiteren.

Maar ze zorgen dus ook voor een identificatie met anderen, wat leidt tot rekening houden met die andere mensen, wat we eerder hebben benoemd als goed gedrag. En zelfs goed gedrag zonder dat dat ons direct voordeel oplevert, nee het is goed gedrag omdat we meeleven met de ander.

Conclusie: descriptief vs. prescriptief

Tot dusverre een verhaal over wat we goed en kwaad noemen. Daarbij heb ik ook duidelijk gemaakt waarom mensen evolutionair gezien gedrag vertonen dat soms als goed en soms als kwaad kan worden gewaardeerd. Maar dit bleef wel een beschrijvend verhaal over wat is, ook wel de descriptieve moraal. Maar ethiek gaat meestal verder, het schrijft voor wat goed en slecht is, dit is de prescriptieve moraal. Daar gaan we het volgende keer over hebben.

Advertenties

3 reacties op “Moraal zonder god (1)

  1. […] zonder god (2) Vorige keer dat we het over moraal hadden heb ik een meer descriptief verhaal gegeven over wat moraal is en […]

  2. Hmmm, ik moet zeggen dat ik hier toch wel wat sceptisch tegen aankijk. Puur het feit dat er bepaalde voorbeelden zijn in de natuur of bepaalde theoretische verklaringen vanuit evolutionair perspectief, betekent nog niet meteen dat dat dan ook DE verklaringen zijn.
    Dat altruistisch gedrag bij mensen “(deels) evolutionair ingebakken” ‘lijkt’ is wat mij betreft dus inderdaad een lijkt..
    Ten eerste wordt er oa. binnen de psychologie, maar ook binnen de filosofie bij mijn weten nog flink bediscussieerd of mensen ooit wel eens echt altruistische dingen doen, dus ik was al enigszins verbaasd dat je deze post insteekt door te praten over altruistisch gedrag en waar dat vandaan komt
    Een van de weinige, min of meer onbetwistbaar altruistische daden die ik ken is Jezus die zich vrijwillig laat kruisigen..geen van de verklaringen die je noemt kunnen daar een redelijke verklaring voor uitleggen
    Speaking of which: Ten tweede zou er volgens mij wel verwacht mogen worden op basis van die spiegelneuronen dat mensen veel meer rekening houden met elkaar. In de praktijk zie je dat nog maar bar weinig
    Moreel gedrag lijkt dan ook veel meer voort te komen uit opvoeding..van kinderen die geen opvoeding hebben genoten hoef je geen moreel correct gedrag te verwachten
    Dat laatste zou overigens ook voor een sociaal contract idee pleiten.. maar ook dat verklaart niet waarom Jezus zich zou laten doden
    Daarnaast geeft dat volgens mij geen verklaring over ons geweten; want een sociaal contract is een overeenkomst gemaakt op basis van rationele overwegingen en consensus, dus hoe kan het dan zijn dat er schuldgevoelens enzo bij komen kijken?

  3. Hans, ik ben geen ethicus en geen bioloog, dus ik heb ook helemaal geen recht van spreken eigenlijk over deze zaken.

    Wat ik heb proberen aan te geven is dat het niet vreemd is dat mensen zowel goed als slecht gedrag vertonen.

    Maar goed, jouw punten: ten eerst of echt altruïsme voorkomt. Misschien niet, maar ik zie het ook niet als zwart/wit, zodra je dit als een glijdende schaal ziet moet je volgens mij ook toegeven dat er gedrag voorkomt dat enige mate van altruïsme bevat.

    Over het geweten: Ik denk dat hier twee factoren een rol spelen. Ten eerste natuurlijk de opvoeding. Had ik misschien ook moeten noemen. Maar als tweede ook ons vermogen om ons met andere mensen te identificeren. Of dat nu door spiegelneuronen komt of niet. Als jij iemand schopt, schaam je je ten eerste omdat je van je moeder hebt geleerd dat dat niet mag, en ten tweede omdat je het voor die andere persoon die je hebt geschopt vervelend vindt.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: