9 reacties

Leidt atheïsme onherroepelijk tot nihilisme?

Nog een beetje na aanleiding van De god die is van Willem Ouweneel, maar het is een argument dat vaker wordt gebruikt in discussies tussen gelovigen en ongelovigen. Namelijk, volgens sommige christenen leidt atheïsme onherroepelijk tot nihilisme, het idee dat er geen moraal, geen waarheid en geen doel is in het leven.

Waarom?

Waarom zou atheïsme tot nihilisme leiden? Als er geen god is, dan bestaat er ook geen ziel en is de mens dus een soort biochemische machine. Onze gedachten en emoties zijn dus ook niets meer dan elektrische signalen in onze hersenen. Hoe kunnen elektrische signalen in onze hersenen nu waarheid en moraal opleveren?

En als er geen god is, is er ook geen hiernamaals. Bij de dood houdt het dus op voor mensen, en er zal een moment zijn dat er helemaal geen mensen meer over zijn, bijvoorbeeld als de zon over zo’n 5 miljard jaar opgebrand is. Dus, aangezien alles eenmaal zal ophouden en er geen laatste oordeel is, is er ook geen moraal en doel van het leven.

Christelijk nihilisme?

Voordat ik direct op dit argument inga, wil ik even een klein uitstapje maken, namelijk door te betogen dat juist het christendom onherroepelijk leidt tot nihilisme.

Volgens het christendom – specifiek het Calvinisme, maar dit idee leeft veel breder – staat god buiten de tijd. Dus voor god is er geen toekomst, dus god weet al precies wat er in de toekomst gaat gebeuren. Daarom kan god ook door profeten de toekomst laten voorspellen.

Dit is zo nihilistisch als het maar zijn kan. Het is al bekend wat er mijn hele leven precies tot op de seconde precies gaat gebeuren. Ik ben gewoon mijn hele leven bezig met het afwerken van een vaststaand script. Het vervelendste hiervan is dat ik het script niet ken, maar god wel.

Dat kun je vergelijken met als wij 100 keer achter elkaar dezelfde film kijken. Zelfs als het je lievelingsfilm is wordt het ongelofelijk saai, omdat je alles al van mijlenver aan ziet komen. De acteurs sloven zich uit, maar jou kunnen ze er niet meer mee vermaken, want jij weet toch al lang wat er gaat gebeuren.

Dus als christen heeft het helemaal geen zin wat je precies doet. God heeft je namelijk zo gemaakt als je bent, en je kan niet anders zijn. Als je maar uitverkoren bent zal het allemaal wel goed komen uiteindelijk, en als je niet uitverkoren bent kun je er ook niets aan doen. Ook dingen als inenten moet je niet doen, want als god wil dat je ziek wordt, wordt je dat toch wel, en heeft inenten dus geen zin. Sterker nog, inenten zou je kunnen zien als het tegenwerken van de wil van god.

Onherroepelijk?

De meeste christenen zullen dit niet met mij eens zijn, zelfs Calvinisten die dit zo ongeveer wel precies geloven zouden het bijna beledigend vinden om het op deze manier op te schrijven. Er zijn namelijk meerdere manieren om tegen deze dingen aan te kijken.

En zo is het ook net met het atheïstisch nihilisme. Je kan er op meerdere manieren tegenaan kijken, en dat volgens Nietzsche de dood van god leidt tot nihilisme, betekent niet dat dat ook zo is. Want wat is nu precies het argument? Omdat we (een beetje) weten hoe gedachten in elkaar zitten (elektrische signalen in de hersenen) bestaan er eigenlijk helemaal geen gedachten en kunnen ze dus ook niet waar zijn, of mooi, of emoties bevatten.

Maar dat is toch onzin? Omdat we weten dat een berg een hoop moleculen is, betekent nog niet dat  er eigenlijk geen bergen bestaan? Dat ontneemt de berg toch niet zijn schoonheid en zijn waarde? Het reductionisme herleidt grote dingen (gedachten) tot kleinere bouwstenen (elektrische signalen in de hersenen), maar is daarmee nog geen ontkenning dat die grotere dingen wel degelijk bestaan. Een gebouw dat uit bakstenen bestaat is toch ook meer dan bakstenen alleen?

Conclusie

Atheïsme leidt wel tot een bepaalde mate van reductionisme. Maar reductionisme hoeft helemaal niet te leiden tot nihilisme zoals Ouweneel an andere christenen betogen. In ieder geval niet meer dan dat christendom zelf zou moeten leiden tot nihilisme.

Wat wel zo is, is dat begrippen als de zin van het leven, moraal en waarheid misschien een iets andere invulling gaan krijgen. Maar dat betekent niet dat die begrippen helemaal leeg worden op het moment dat god niet zou bestaan.

Advertenties

9 reacties op “Leidt atheïsme onherroepelijk tot nihilisme?

  1. Interessant artikel in het RD:

    APELDOORN – Mensen met een hoog IQ hebben vaker voorkeur voor liberale en atheïstische opvattingen dan mensen die lager scoren qua intelligentie.

    Dat blijkt uit onderzoek van Britse wetenschappers dat komende maand wordt gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift Social Psychology Quarterly.

    Volgens de wetenschappers is er een verband tussen een hoog intelligentieniveau en opvattingen van liberale snit. Zij legden het verband na analyse van een onderzoek waarbij duizenden Amerikaanse scholieren in hun tienerjaren werden gevolgd.

    Ondervraagden die zichzelf omschreven als „zeer liberaal” hadden tijdens hun puberteit een IQ van 106, leeftijdgenoten die zichzelf „zeer conservatief” noemden een IQ van 95. Op godsdienstig terrein was het beeld hetzelfde: mensen met een IQ van 103 zeiden „in het geheel niet religieus” te zijn, degenen met een IQ van 97 noemden zich „zeer religieus.”

    Achter de uitkomsten van het onderzoek gaat een evolutionistisch concept schuil, zo blijkt. Volgens onderzoeksleider S. Kanazawa tonen de gegevens aan dat religie lange tijd nodig was om natuurlijke verschijnselen te verklaren en de angst ervoor weg te nemen. „Intelligente kinderen gaan in hun groei in tegen de trend om in God te geloven. Zij worden atheïsten.”

    Prof. dr. H. M. van Praag, emeritus hoogleraar psychiatrie, is niet verbaasd dat intellectuelen afscheid nemen van het geloof. „Zij vinden zichzelf heel verstandig en doen het geloof van anderen af als archaïsch.” Van Praag noemt het een „verarming” als mensen alleen op rationele manier de werkelijkheid bezien. „Er zijn intellectuelen die echt vinden dat het geloof iets is van de oude doos. Maar onder hen zijn ook veel meelopers.”

  2. Ik had hem al gespot op nu.nl,en was al van plan er eens een berichtje over te schrijven.

    De laatste paragraaf is duidelijk een RD-toevoeging, hadden ze van mij wel beter uit mogen werken. Nu is het een beetje inhoudsloos, meer een beetje schelden op atheïsten om de eigen achterban gerust te stellen.

  3. Hey bro,
    Zulke ethische discussies heb ik tenminste wat meer verstand van 😉 Een paar vragen/opmerkingen:

    – Je beargumenteert dat een atheistische en/of evolutionaire kijk op het leven niet noodzakelijk hoeft te leiden tot een nihilistische kijk op het leven, maar je maakt niet duidelijk waar het dan wel naartoe leidt, of wat dan de alternatieven zijn. Of mis ik iets?

    – De gedachte dat het helemaal geen zin heeft om als christen iets te doen omdat het toch al vaststaat is voor zover ik weet slechts enkel iets wat nog in de streng gereformeerde kerken wordt onderwezen (en zelfs daar nog niet zo strikt), dus beschouw ik niet als een echt christelijke gedachte. Dat je zelf concludeert dat dat zo moet zijn indien God boven de tijd staat (of dat zo is maar even in het midden gelaten – daar heb je al andere blogs aan gewijd) is – in my humble opinion – niet correct. Wanneer ik een dvd kijk van een voetbalwedstrijd die ik vroeger ook al had gekeken dat weet ik al wat de uitkomst gaat zijn, maar dat betekent niet dat de uitkomst op het tijdstip dat de wedstrijd werd gespeeld al vaststaat.
    Overigens had Ouweneel laatst een fantastische lezing over de onrechtvaardige rechter, waarin hij onder andere het boek “En God bedacht zich” van Anne v/d Bijl aanhaalde om christenen uit te dagen verder te durven kijken dan hun aangeleerde theologie dat God boven de tijd staat.

    – Wat betreft dat artikel: er zijn vele manieren om dat te verklaren, bijvoorbeeld dat intelligentere mensen onafhankelijker (willen) zijn en zodoende eerder God (willen) wegredeneren. Nog boeiender wordt het wanneer je de morele ontwikkelingstheorie van Kohlberg hier tegenaangooit (sowieso in het kader van je morele ideeen een absolute must om je in te verdiepen): wat dat zou betekenen is dat intelligentere mensen over het algemeen ook een hogere mate van morele ontwikkeling hebben, en zodoende minder zichzelf dingen laten gezeggen, maar meer uitgaan van wat ze zelf vinden. Dat past ook wel bij het onderscheid liberaal (uitgaande van dat elk mens zelf in staat is om de juiste keuzes te maken) versus conservatief (waarbij men daar minder sterk van overtuigd is).

    Kortom: de reactie van van Praag is inderdaad een beetje inhoudsloos, maar imho niet minder dan die van Kanazawa.

  4. Hans :
    Je beargumenteert dat een atheistische en/of evolutionaire kijk op het leven niet noodzakelijk hoeft te leiden tot een nihilistische kijk op het leven, maar je maakt niet duidelijk waar het dan wel naartoe leidt, of wat dan de alternatieven zijn. Of mis ik iets?

    Nee, je mist niets. Dit is meer een reactie op het argument dat atheïsme noodzakelijk leidt tot nihilisme dan een volledig uitgewerkt wereldbeeld.

    Twee redenen: ten eerste ruimte, blogjes moet je focussen op één onderwerp en je kan er geen complete boekwerken kwijt. Ten tweede weet ik zelf ook nog niet helemaal waar atheïsme dan wel toe leidt.

    Ik ben het verder met je eens dat christendom niet tot nihilisme hoeft te lijden, alhoewel fatalisme zeker voorkomt bij een substantieel deel van de christenen.

    Als je een voetbalwedstrijd op dvd kijkt, staat het juist wel vast wat de uitslag wordt. Het lastige met god boven de tijd is dat het spelen van de wedstrijd en terugkijken van de dvd samenvalt. Volgens mij is het feit dat de dvd blijkbaar al is opgenomen reden dat het wel vaststaat.

    Maar goed, dit was ook de reden waarom ik zelf als christen al niet geloofde dat god boven de tijd stond.

  5. Ik vind juist interessant dat ook atheïsten nog steeds moreel besef hebben en op zoek naar waarheid. Blijkbaar is er in ons mensen een streven naar waarheid of eenheid. Bewust of onbewust willen we allemaal de werkelijkheid waarin we leven begrijpen. Waarom eigenlijk?

    Immanuel Kant probeerde aan te tonen dat dit ook weer een a priori vermogen van de mens is, namelijk het reflecterend oordeelsvermogen, dat ons de natuur doet beschouwen alsof er een doelmatigheid in verscholen gaat. Dit principe van doelmatigheid is a priori, dus op geen enkele wijze direct waarneembaar in de werkelijkheid. Wat we waarnemen is verscheidenheid. Ons verstand zoekt daar eenheid in. Of er ook echt een doelmatigheid in de werkelijkheid bestaat, kunnen we slechts geloven, niet wetenschappelijk kennen.

    Kortom: op basis van de vorm van ons denken zou je kunnen geloven dat er meer aan de hand is met de werkelijkheid dan onze zintuigen ons willen doen geloven 🙂

    Ik hoop dat dit niet geheel onbegrijpelijk is. Ik ben net begonnen in “Kritiek van het Oordeelsvermogen” van Kant 🙂

    groeten,
    Hassel

  6. Hassel,
    Ik denk dat atheïsten juist op zoek zijn naar waarheid, anders waren ze (we?) wel gewoon gestopt met iets doen, lezen, nadenken over, enzovoort.

    De vraag is al die mensen die het echt niets kan schelen, die ofwel in “iets” geloven, maar niet weten of geïnteresseerd zijn in wat, ofwel gewoon niet geloven, maar er ook niet echt over nadenken.

    Wat ik me trouwens bij Kant altijd een beetje afvraag is of er überhaupt wel a priori dingen zijn. Maar ik moet eigenlijk zijn kritiek van de zuivere reden eindelijk eens uitlezen.

  7. Ik geloof dat we elkaar verkeerd begrijpen. Ik probeer juist duidelijk te maken dat mensen van alle plaatsen, tijden en overtuigingen (dus ook atheïsten) steeds weer op zoek zijn naar waarheid. Puur het gegeven dat dat gebeurt, is volgens Kant een a priori principe van het oordeelsvermogen, namelijk het streven naar eenheid of het zoeken van doelmatigheid in de natuur.

    Maar goed, dit soort dingen hebben eigenlijk niet zoveel van doen met of het christendom wel of niet waar is. Het heeft meer met de vraag te maken of er überhaupt waarheid is. Ondanks dat ik nog steeds denk dat er geen vrije wil is, ben ik wel tot het inzicht gekomen dat er een verlangen naar waarheid en eenheid in de mens is. Ik kan momenteel niet anders concluderen dan dat dat een a priori vermogen van de mens is. Dit bewijst op zich op geen enkele manier een God of zo, maar wijst wellicht wel op het bestaan van een waarheid/eenheid. Of je die nu God, Natuur, Kosmos, het Goede, het Ware, het Schone, etcetera noemt, maakt mij dan niet zoveel meer uit. Waarmee ik misschien geen christen meer ben, maar in ieder geval wel een gelovige 🙂

  8. Hassel :
    Ik probeer juist duidelijk te maken dat mensen van alle plaatsen, tijden en overtuigingen (dus ook atheïsten) steeds weer op zoek zijn naar waarheid.

    Ik ben hier nog niet helemaal van overtuigd. Wat ik bedoelde, maar niet goed uitlegde, is dat atheïsten net als gelovigen erg op zoek zijn naar waarheid en zo. Tot dusverre zijn we het dus eens. Maar ik geloof dat er een hele groep mensen is die het niet zo veel kan schelen.

    Dat is in ieder geval mijn vooroordeel van het ietsisme: mensen die denken dat er misschien wel iets van een god is, maar geen behoefte hebben om het te onderzoeken.

    Hassel :
    Puur het gegeven dat dat gebeurt, is volgens Kant een a priori principe van het oordeelsvermogen, namelijk het streven naar eenheid of het zoeken van doelmatigheid in de natuur.

    Hierbij gaan mijn gedachten toch uit naar het Ockhams scheermes. Is dit feit zo onverklaarbaar dat we er een a priori oordeelsvermogen voor moeten introduceren om het te verklaren?

    Nu blijkt wellicht mijn onwetendheid van Kants kritiek van het oordeelsvermogen en van evolutie, maar toch het volgende. Het lijkt mij zo dat het een evolutionair voordeel oplevert om patronen te herkennen in de wereld om ons heen. Dit maakt de wereld namelijk in zekere zin voorspelbaar, bijvoorbeeld als ik nu zaai, kan ik over een paar maanden oogsten en eten.

    Kan dit er niet toe hebben geleid dat mensen via de evolutionaire weg een vermogen tot patronen zoeken en herkennen hebben gekregen?

    Het feit dat we een gezicht zien in de maan en in wolken ook altijd wel iets herkennen laat wel zien dat we zelfs patronen herkennen die er niet zijn. Denk ook aan de Rorschach test bijvoorbeeld.

    Hassel :
    Ondanks dat ik nog steeds denk dat er geen vrije wil is, ben ik wel tot het inzicht gekomen dat er een verlangen naar waarheid en eenheid in de mens is. […] Dit bewijst op zich op geen enkele manier een God of zo, maar wijst wellicht wel op het bestaan van een waarheid/eenheid. Of je die nu God, Natuur, Kosmos, het Goede, het Ware, het Schone, etcetera noemt, maakt mij dan niet zoveel meer uit. Waarmee ik misschien geen christen meer ben, maar in ieder geval wel een gelovige :-)

    Ik denk dat we het hier eigenlijk wel over eens zijn. Ik denk inderdaad dat er een waarheid is. Alleen zie ik dat meer als “dat wat realiteit is” of zoiets dan als een soort metafysisch iets. Dus niet als een ding-op-zich, maar meer zoals dat in logica geldt: een stelling is of waar, of niet waar.

    Wat moet ik me eigenlijk precies voorstellen bij wel geloven, maar niet in god?. Ik heb zo het idee dat onze opvattingen daarmee niet zo heel erg ver uit elkaar liggen.

  9. “Kan dit er niet toe hebben geleid dat mensen via de evolutionaire weg een vermogen tot patronen zoeken en herkennen hebben gekregen?”

    Reactie: Dat onze waarneming o.b.v. patroonherkenning gebeurt, ben ik met je eens. Wat ik echter steeds meer begin in te zien, is dat het feit dat we patronen kunnen herkennen niet zo vanzelfsprekend is. Een computer heeft ook eerst programmering nodig voordat het patronen kan herkennen. Hoe komen wij aan die programmering? Hier liep volgens mij het empirisme ook op vast: hoe kunnen we vanuit de veelheid van de dingen eenheid kennen?

    Of iets evolutionair verklaarbaar is, is volgens mij niet zo relevant. Het gaat hier niet om hoe het is ontstaan, maar om het waarom. Ik geloof ook dat alles evolutionair tot stand komt.

    “Dat is in ieder geval mijn vooroordeel van het ietsisme: mensen die denken dat er misschien wel iets van een god is, maar geen behoefte hebben om het te onderzoeken.”

    Reactie: dat veel mensen niet (lijken te) zoeken naar waarheid of eenheid bewijst voor mij niets ten aanzien van de vraag of er een verlangen in ons zit naar waarheid en eenheid. Misschien een rare vergelijking, maar je kunt het vergelijken met een computer die wordt gebruikt voor spelletjes en een computer die wordt gebruikt om het heelal te onderzoeken. Beiden hebben misschien dezelfde capaciteiten. Het gaat er maar om hoe je het gebruikt.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: