10 reacties

Marcus vs. Johannes: Jezus vs. Jezus

In deze episode wil ik jullie deelgenoot maken van een aantal opmerkelijke verschillen tussen Jezus zoals we hem leren kennen in Markus (en de synoptici in het algemeen) en Jezus zoals we hem leren kennen in Johannes.

Deze twee personen heten allebei Jezus, en hun leven kent veel overeenkomsten, toch lijken ze soms ook twee totaal verschillende personen.

Dat is nogal een statement…

Daar gaan we het dus ook niet zomaar bij laten, hier volgen de argumenten:

Gelijkenissen

Volgens Markus sprak Jezus tot de mensen alleen maar in gelijkenissen. Alleen tegen zijn dicipelen wil de gelijkenissen soms nog wel uitleggen.

Maar als we vervolgens Johannes gaan lezen, komen we een Jezus tegen die geen enkele gelijkenis leert aan de mensen. Zijn taalgebruik is soms wel beeldend, maar echte gelijkenissen over zaaiers, wijngaardeigenaars of bruiloften komen we niet tegen in Johannes.

Jezus’ openheid over wie hij was

Een volgend punt waar Marcus en Johannes het maar niet over eens kunnen worden is de mate waarin Jezus open was over wie hij was. Volgens Markus heeft Jezus iedereen die hem messias noemde, verboden om dat verder te vertellen. Dit is onder theologen bekend als het “messiaans geheim”.

Volgens Johannes echter doet Jezus helemaal niet geheim over zijn messiasschap. Sterker nog, het enige waar hij het over lijkt  te hebben is over zichzelf, en zijn betekenis. Hij is het brood des levens, levend water, deur van de schaapskooi, weg, waarheid, leven, opstanding, ik en de vader zijn één, hij bestond al voor Abraham, en alsof dat niet duidelijk genoeg is vertelt Jezus meerdere keren expliciet dat hij de messias is.

Koninkrijk van god

Volgens Markus predikt Jezus het komende koninkrijk van god, daar begint zijn evangelie mee. Dit koninkrijk zal binnenkort doorbreken en sommigen van zijn generatiegenoten zullen dat nog meemaken. Veel gelijkenissen gaan over het koninkrijk van god, en het komende oordeel, Ehrman ziet Jezus dan ook in de eerste plaats als een apocalyptische profeet.

Maar in het evangelie van Johannes heeft Jezus het nooit over een komend oordeel, niet over de komst van de mensenzoon, alle apocalyptiek is verdwenen. In plaats daarvan spreekt Jezus voornamelijk over zichzelf, en de betekenis van zijn komst voor de mensheid.

Wil de echte Jezus nu opstaan?

Deze drie punten laten zien dat de kern van Jezus’ boodschap compleet verschillend wordt weergegeven door beide evangeliën. Praatte Jezus in gelijkenissen tegen de mensen over het komende koninkrijk van god (Marcus), of vertelde Jezus alleen maar over zichzelf (Johannes), wilde Jezus voorkomen dat mensen hem als de messias gingen zien (Marcus), of vertelde Jezus open en bloot dat hij de Messias was (Johannes).

Dit is meer dan een verschil in een detail, dit gaat over de kern van wie Jezus was en wat de boodschap van Jezus was.

Tegenargumenten?

Dit soort dingen vallen niet zo op als je ze alle evangelies door elkaar heen leest. Een tegenargument zou dan ook kunnen zijn dat Johannes alleen maar de dingen vertelt die nog niet in de synoptische evangelies staan.

Maar het is duidelijk dat Johannes en Marcus zijn niet complementair geschreven:

  • Johannes overlapt soms met Markus (spijziging van de 5.000) en heeft een op zichzelf staand verhaal over Jezus geschreven, niet alleen maar de verhalen die Markus vergeten;
  • Aan het einde van Johannes wordt aangegeven dat er slechts een klein deel van alle daden van Jezus in het evangelie staan beschreven, dit zou de mogelijkheid zijn geweest om te verwijzen naar de synoptici, maar dat doet Johannes niet.

Conclusie

Ja, wat is hiervan de conclusie? De conclusie is dat als je echt wil weten wie Jezus was, wat Jezus heeft gedaan op aarde en wat zijn boodschap was (welke christen wil dat nu niet?), dan is het niet genoeg om de bijbel te lezen en letterlijk te nemen. Als je dat wel doet krijg je een schizofrene Jezus die de ene dag bijna paranoïde iedereen verbood om te vertellen dat hij de messias was, om het de volgende dag zelf van de daken te schreeuwen.

Het onderzoek naar de historische Jezus zou dus de grootste hobby moeten zijn van alle christenen. Maar veel christenen verzetten zich er juist tegen (omdat er uit dat onderzoek een aantal conclusies komen die niet stroken met de aloude theologie?). Het wordt in ieder geval niet gepreekt in enige kerk die ik ooit van binnen heb gezien.

Advertenties

10 reacties op “Marcus vs. Johannes: Jezus vs. Jezus

  1. In elk geval is het onderzoek naar de historische Jezus jouw grootste hobby geworden. Misschien is het tijd om een tussenbalans op te maken? Je zoekt nu een ruim een jaar in deze richting. Wat heeft het je over Jezus geleerd, in welke mate heb je er liefde, troost, vergeving en hoop door ontvangen?

    Hoe zou een kerk eruit zien waar wordt gepreekt over de historische Jezus? Wat zou die kerk te bieden hebben? Waarom irriteert het je zo dat de meeste christenen zich daar niet in verdiepen? Bespeur ik een missionaire zendingsdrift bij je?

    Zijn er in de vroege kerk bronnen die ingaan op de verschillen tussen Marcus en Johannes? Lopen er vanuit het evangelie van Johannes geen directe lijnen naar Irenaeus en Polycarpus? En hoe keek die traditie (de kerk te Efeze) aan tegen de synoptische evangelieen?
    Is het pas na de Verlichting gekomen dat de verschillen tussen Marcus en Johannes als een probleem werden gezien of daarvoor ook al? En als het pas na de Verlichting is: hoe zouden we de evangelieen dan kunnen lezen zoals ze bedoeld zijn?

    Overigens vind ik het citaat uit Thomas erg grappig 🙂

  2. o nog even een opmerking: juist in dit dilemma is het duidelijk dat enkel de historisch-kritische methode gebruiken tekortschiet. Een vruchtbaarder opstelling is om Markus narratief te lezen of Johannes: wat heeft Markus bedoeld met dat hij Jezus voortdurend laat zeggen om het verborgen te houden? Wat heeft Johannes bedoeld met dat hij Jezus voortdurend ‘Ik ben’-boodschappen laat uitspreken?

    Is het toevallig dat je jezelf beperkt tot de historisch-kritische methode alleen of heb je daar een bewuste keuze in gemaakt?

  3. Dat zijn nogal wat vragen. Maar allereerst wil ik even een tegenvraag stellen. Jij stelt het volgende: “juist in dit dilemma is het duidelijk dat enkel de historisch-kritische methode gebruiken tekortschiet”.

    Mijn vraag is: waarom? Omdat je op een tegenstelling stuit? Is het erg om te ontdekken dat er dingen in de bijbel staan die niet echt gebeurd zijn?

    Daarnaast: De bedoelingen die Markus en Johannes hadden bij het schrijven van hun evangelies is juist bij uitstek het terrein van historisch-kritisch onderzoek.

    Historisch-kritisch vind ik zelf interessant, juist ook omdat het objectiveert, je kan dus argumenten uitwisselen en erover discussiëren. Narratief subjectiveert, het gaat erom wat het voor jou betekent, en dat is weer iets anders dan het voor mij betekent. Maar belangrijkste is dat historisch-kritisch onderzoek is gericht op de waarheid, op wat er echt is gebeurd, dat maakt het fascinerend.

    Maar goed, je eerste set vragen:
    “in welke mate heb je er liefde, troost, vergeving en hoop door ontvangen?”
    Liefde, troost, vergeving en hoop zijn typisch dingen die je in het geloof vindt, als je die zoekt kun je beter blijven geloven. Maar als je de waarheid zoekt, kun je beter historisch-kritisch gaan lezen, en dan vind je dingen als nieuwe inzichten en eigen verantwoordelijkheid. Soms roept het alleen maar meer vragen op.

    “Hoe zou een kerk eruit zien waar wordt gepreekt over de historische Jezus?”
    In de basis net als een gewone kerk denk ik. Alleen zijn de preken iets intellectueler. Daarnaast zullen er meer vragen en minder antwoorden worden gepreekt denk ik.

    “Waarom irriteert het je zo dat de meeste christenen zich daar niet in verdiepen? Bespeur ik een missionaire zendingsdrift bij je?”
    Jij vraag wel vaker naar irritaties bij mij, kom ik zo geïrriteerd over? Ik voel me niet geïrriteerd in ieder geval, jij wel?
    Enige zendingsdrift? Niet in de christelijke betekenis van het woord, maar ik geniet er wel van om mijn persoonlijke ontdekkingen te kunnen delen. Misschien zijn er anderen die dit net zo interessant vinden als ik.

    “Zijn er in de vroege kerk bronnen die ingaan op de verschillen tussen Marcus en Johannes? Lopen er vanuit het evangelie van Johannes geen directe lijnen naar Irenaeus en Polycarpus? En hoe keek die traditie (de kerk te Efeze) aan tegen de synoptische evangelieen?
    Is het pas na de Verlichting gekomen dat de verschillen tussen Marcus en Johannes als een probleem werden gezien of daarvoor ook al? En als het pas na de Verlichting is: hoe zouden we de evangelieen dan kunnen lezen zoals ze bedoeld zijn?”

    Pfff, laat ik maar zeggen dat ik nog niet klaar ben met studeren. Maar laat ik dit vast als antwoord geven. Het duurde waarschijnlijk vrij lang voordat de synoptische evangeliën naast die van Johannes gelegd konden worden. Doordat alles met de hand gekopieerd moest worden ging de verspreiding niet zo heel erg snel. Daarom missen waarschijnlijk dingen als de doop van Jezus en het laatste avondmaal ook in het Johannes evangelie.

    En op het moment dat ze naast elkaar werden gelegd, werden ze vaak als complementair aan elkaar gelezen. Dan is Jezus gewoon én én ipv óf óf.

    Dus ja, de verlichting was denk ik wel een radicale breuk met het verleden. En omdat er nu boeken als van Ehrman liggen is deze kennis ook voor simpele zielen zoals mij toegankelijk.

  4. Hoi Bram,
    even een paar gedachten van mij. Het zou natuurlijk oneerlijk zijn als ik de historisch kritische methode zou afschrijven omdat de resultaten mij niet bevallen. Ik moet slikken van de resultaten, dat is waar, maar ik accepteer ze. Ik schrijf de methode niet af.
    Wat ik wel bedoel is dat jij eindigt in een impasse. Je zoekt naar waarheid middels de historisch-kritische methode, maar tot nu toe heeft het vooral deconstructie opgeleverd. Dat is niet verkeerd, bij mij moest ook mijn kinderbijbelgeloof eerst worden afgebroken voordat er een bijbels geloof op gebouwd kon worden.

    Je blog wekt de indruk dat je de deconstructiefase fijn vindt. Ik hoop niet dat je het zo fijn vindt dat je geen zin meer hebt om weer opnieuw te bouwen.

    Wat ik bedoel is dat de historisch-kritische methode ook maar een methode is. Typisch historisch-kritisch is bijvoorbeeld de bronnenhypothese van de pentateuch. Dit was P, dat was weer J en over dat gedeelte bestonden twijfels. Interessant. Maar je mist zo wel een groot gedeelte van wat de schrijver of, oke dan: redacteur, wilde communiceren qua waarheid. En daar ben je toch naar op zoek? Wil je je dan bewust beperken tot 1 methode? Of sta je ook open voor andere methoden van bijbelonderzoek? Ik neem aan dat je in je eigen vakgebied ook meerdere methodes loslaat op een dataset.

    En tot slot nog een paar inhoudelijke opmerkingen: Johannes was vooral gekoppeld aan Efeze, en Paulus heeft daar jaren rondgebracht. In de brief aan de Korintieers heeft Paulus het ook over het laatste avondmaal. Overigens schrijft Johannes in JOhannes 6 zo plastisch over het brood des levens en “Mijn lichaam is het ware voedsel en mijn bloed de ware drank” dat het lijkt alsof Johannes er wel van wist.
    Dat is meteen een mooi voorbeeld van een andere methode van bijbelonderzoek naast die van de historisch-kritische methode. Die kan enkel zeggen: er staat niks over in, het was in de Johanneische gemeente dus geen gewoonte. Maar: misschien heeft Johannes het laatste avondmaal wel expres vervangen door de voetwassing. Alle lezers zouden verwachten: nu komt het avondmaal in johannes 13. Maar nee, een voetwassing. Wat een schok! Wat een literair stijlmiddel en zo wordt er nog eens extra nadruk gelegd op de kern (denk ik): “Wat ik voor jullie heb gedaan, moeten jullie ook doen. Je zult gelukkig zijn als je dit niet alleen begrijpt, maar er ook naar handelt (joh 13:15 en 17).

    En dan ten slotte nog mijn favoriete methode van bijbelonderzoek: Jezus zegt: je zult gelukkig zijn als je hiernaar handelt. Als dat zo is, dan is dat waarheid. Gewoon maar uitproberen dus, om te dienen!

    o en nog even een losse flodder aan het einde: gelden dit soort wetenschappelijk bewezen wonderen voor jou als Godsbewijs: http://www.trouw.nl/religie-filosofie/article2901589.ece/De_dokter_wil_wonderen_gaan_toetsen_.html?

  5. jw,
    Ik moet toegeven dat ik vooral bezig ben geweest met deconstructie. Daar spelen drie factoren een rol denk ik:
    1. Het feit dat er bij mij heel wat te deconstrueren viel. De deconstructie heeft bij mij persoonlijk dus heel was losgemaakt.
    2. Ik vind het ook wel leuk om te prikkelen.
    3. De historisch-critici hebben een grotere overeenstemming over de deconstructie dan over de daaropvolgende constructie. In ieder geval waar het de historische Jezus betreft. (En dat ze het niet eens zijn over de constructie is mijns inziens geen argument dat de deconstructie dus ook wel niet zal kloppen zoals regelmatig wordt beweerd door christenen)

    MAAR! Dat betekent niet dat de historisch-kritische methode geen constructie kent. Integendeel zelfs. Als je echt wilt begrijpen waarom de bijbel is zoals die is, is historisch-kritisch onmisbaar. Ik snap de bijbel nu zoveel beter dan toen ik nog christen was.

    Laat ik het illustreren aan de hand van de bronnensplitsing van de pentateuch. De eerste vijf boeken zijn als brouwsel van één schrijver, Mozes, onbegrijpelijk. Alles gaat van de hak op de tak (dan weer een verhaaltje, dan weer een wetje, dan weer een geslachtsregister), er zitten duidelijk doublures in (twee scheppingsverhalen, sommige geslachtsregisters in gen 1-11), vaak spreekt hij zichzelf tegen, zelfs de naam van zijn eigen schoonvader wisselt van verhaal tot verhaal! En waarom wordt god in Genesis al Jahweh genoemd (gen 4:26), terwijl die naam pas eeuwen later aan Mozes bekend is gemaakt?

    Door de uitsplitsing in verschillende bronnen krijgen we verschillende bronnen die intern wel consistent zijn, en de verschillen tussen de bronnen kunnen ook verklaard worden. J komt oorspronkelijk uit het tweestammenrijk, E uit het tienstammenrijk, D is een politiek boek dat door Josia is gebruikt om een religieuze revolutie door te voeren, en P bevat veel wetten en gebruiken uit de tweedetempelperiode die zijn teruggeprojecteerd op de eerstetempelperiode.

    Dit is niet alleen deconstructie, maar constructie, de tekst is veel beter te begrijpen in deze context dan als door god geïnspireerde en door Mozes opgetekende tekst.

    Dan Johannes en het avondmaal. De afwezigheid van het avondmaal in het evangelie van Johannes is geen doorslaggevend bewijs dat in zijn gemeenschap (waarschijnlijk Efeze), maar het is wel opvallend. Het roept vragen op als: was het avondmaal in Efeze niet zo belangrijk als voor de eerste christengemeentes zoals beschreven in handelingen? Gaat het ritueel van het brood en de wijn misschien niet terug op Jezus’ laatste avondmaaltijd?

    Volgens mij zie jij het historisch-kritisch denkgoed veel te star. Dat is het niet, juist het historisch-kritisch denkgoed is niet star zou ik willen zeggen. Nu kan er rekening worden gehouden met wie de schrijver was, wie de doelgroep was, hoe er in die tijd aan geschiedschrijving werd gedaan, enz. Dit in tegenstelling tot de christen die er vanuit gaat dat de bijbel waar is, en rare harmonisaties moet verzinnen om met de tegenstrijdigheden om te gaan in bijvoorbeeld de twee kerstverhalen. Het is juist een bevrijding om te kunnen zeggen dat het niet echt gebeurd is, en dat die verhalen zijn verzonnen om een punt duidelijk te maken. Zelfs als je dan tot de conclusie komt dat dat punt dat ze willen maken niet waar is.

    jw :
    Als dat zo is, dan is dat waarheid.

    Ja, lijkt me logisch. Mag ik je er nogmaals op wijzen dat ik dit jaren heb uitgeprobeerd?

    En ja, de losse flodder had ik in Trouw al gelezen. Ik ben benieuwd. Ik was al van plan om nog eens een aantal keer wat over wonderen te schrijven. Maar wonderen zijn voor mij in ieder geval geen direct bewijs voor de christelijke god:
    1. Dan zouden alle andere wonderen ter wereld uit naam van andere religies niet waar moeten zijn, ik meen me nog iets te herinneren over hindoe-koe-beeldjes die melk gingen drinken, met videobeelden en al op het jeugdjournaal. Of we zouden in iedere geval rooms-katholiek moeten worden vanwege Maria in Lourdes.
    2. Wonderen tonen vooral aan dat er dingen gebeuren die we niet begrijpen. Niet direct dat er een god is, dat is hooguit een mogelijke verklaring van het wonder.

  6. Het vervolg van de dokter die wonderen ging toetsen:
    hier en deze als achtergrond.

  7. En als (voorlopige?) afsluiting deze, en dan dus de reactie links bovenaan met als kop “afgescheurde pees”.

  8. Beste Bram,
    ik ben net begonnen aan de bijbel en lees het ook een beetje van jouw optiek. De dingen die je hierboven beschrijft waren mij ook al opgevallen. Maar zou je niet kunnen zeggen dat de manier waarop Jezus praat over dingen als zijn tempel (maar dan lichaam) en ook het brood en het water van God, enigzins gelijkenissen zijn zoals de verhaaltjes bij Marcus? Het is iig niet zó direct duidelijk (voor de mensen) wat hij bedoelt.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: