5 reacties

Is Jezus geboren uit een maagd? (1)

Het grootste feest van het (westerse) christendom is toch duidelijk het kerstfeest, groter nog dan het paasfeest. Dit suggereert dat kerst nog belangrijker is dan de opstanding. Met kerst wordt gevierd dat Jezus werd geboren uit de maagd Maria. Dit verhaal maakt duidelijk hoe het kan dat Jezus de zoon van god was en toch ook een mens. Ofwel, het is een essentieel onderdeel van het dogma van de incarnatie, de vleeswording van god zelf.

Maar dan nu de vraag of dit ook een historische gebeurtenis is geweest? Het eerste dat we doen om die vraag te beantwoorden is kijken naar de redenen die we hebben om dit te geloven. Eigenlijk blijkt er maar één reden te zijn: “het staat zo in de bijbel”. Dus gaan we wederom een stukje historisch-kritisch bijbelonderzoek doen.

Bronnen

De bijbel is een verzameling (bibliotheek) van verschillende boeken, dus in plaats van te kijken of iets in de bijbel staat, is het belangrijk om te kijken in welke bijbelboeken het verhaal staat, en in welke bijbelboeken niet.

Het blijkt zo te zijn dat het verhaal van de maagdelijke geboorte twee keer in de bijbel staat, in het evangelie van Mattheus en het evangelie van Lukas. Er is echter niets over te vinden in de evangelies van Marcus en Johannes. Bovendien blijkt Paulus nooit over een maagdelijke geboorte van Jezus te praten.

De oudste bronnen, Paulus (50-60) en Marcus (rond 70), schrijven dus niets over een maagdelijke geboorte van Jezus. En ook Johannes (rond 95) schrijft er niets over, sterker nog, Johannes ontkent de twee andere vaste elementen uit het verhaal, dat Jezus in Bethlehem geboren werd en dat hij een afstammeling is van David (Joh 7:40-44):

40 Toen de mensen in de menigte dit hoorden zeiden ze: ‘Dit moet wel de profeet zijn.’ 41 Anderen beweerden: ‘Het is de messias,’ maar er werd ook gezegd: ‘De messias komt toch niet uit Galilea? 42 De Schrift zegt toch dat de messias uit het nageslacht van David komt en uit Betlehem, waar David woonde?’ 43 Zo ontstond er verdeeldheid in de menigte, 44 en sommigen wilden hem grijpen, maar niemand deed hem iets.

De eerste christenen

Hieruit leren we dus al dat het verhaal over Jezus’ geboorte niet algemeen bekend was onder christenen in de eerste eeuw. We hebben reden aan te nemen Paulus er niets van wist, want in al zijn brieven komt het niet één keer ter sprake. Is er een speciale reden dat alleen Paulus er niets van wist?

Ik denk het niet. Paulus had contact (gehad) met de apostelen en de gemeente in Jeruzalem. Deze gemeente in Jeruzalem werd geleid door Jakobus, de broer van Jezus. Jakobus zou zeker moeten hebben geweten van het bijzondere verhaal rond de geboorte van zijn broer. Dus als het waar is, wist Jakobus ervan, en wist ook Paulus ervan. Had Paulus dan gewoon geen aanleiding om Jezus maagdelijke geboorte te noemen in al zijn brieven? Waarom vertelt Markus dan ook niets over Jezus’ wonderlijke geboorte?

Het verhaal duikt voor zover wij weten pas op rond 80-85 als Mattheus en Lukas hun evangelies schrijven. Maar zelfs na die tijd blijkt het nog niet algemeen bekend onder christenen, aangezien Johannes zo’n 10 jaar later het verhaal nog niet kent.

Voorlopige conclusie

Alleen al het feit dat het verhaal in zoveel bronnen ontbreekt maakt het historisch gezien verdacht. Het verhaal is te groot om toevallig te ontbreken, de opstanding wordt ten slotte ook overal genoemd.

Wordt vervolgd

In de volgende post gaan we eens kijken naar wat Mattheus en Lukas precies schrijven.

Advertenties

5 reacties op “Is Jezus geboren uit een maagd? (1)

  1. […] 24, 2010 Vorige keer hebben we gezien dat het verhaal van Jezus’ wonderlijke geboorte niet algemeen bekend was […]

  2. Ha Bram,

    een wat oudere blog, maar ik wil toch nog reageren:

    Mag ik vragen waarop je baseert dat Johannes zelf vond dat Jezus niet in Bethlehem geboren was en geen afstammeling was van David? Er staat hier toch alleen een beschrijving van wat de menigte heeft besproken?

    Misschien was het verhaal over de verwekking en geboorte van Jezus intussen juist zo bekend onder de (joodse) christenen dat Johannes vindt dat hij moet vermelden dat de mensen dit toen niet wisten? (Dit is een vraag, ik zou het niet weten :-))

  3. Ha Inge,

    Kijk, alles is mogelijk, niet alles is even plausibel, of zo denkt in ieder geval de statisticus in mij.

    In het johannesevangelie is geen verhaal te vinden over een geboorte in Bethlehem en afstamming van David. Dus op het moment dat in hoofdstuk 7 Johannes vermeldt dat er mensen waren die twijfelden aan Jezus’ messiasschap omdat hij niet in Bethlehem geboren is en geen afstammeling van David is, en Johannes corrigeert dit niet, dan lijkt het er op het eerste gezicht op dat Johannes hiermee impliciet aangeeft dat hij dit ook zelf dacht.

    Maar komt dat omdat Johannes toch al wist dat zijn lezers dit wel zouden weten? Het lijkt mij niet om de volgende redenen:
    -Johannes beschrijft het hele leven van Jezus: als hij zo’n belangrijk verhaal als bekend veronderstelt, waarom zou hij al die andere verhalen dan wel opschrijven? Zijn die niet net zo bekend?
    -Bovendien had hij het met een bijzinnetje even expliciet kunnen maken. Hij had kunnen toevoegen dat die mensen dat beweerden “omdat zij dachten dat Jozef zijn vader was en hij in Nazareth geboren was”, of “omdat zijn niet wisten dat hij wel degelijk in Bethlehem geboren was”.
    -Ook Jezus zelf heeft niet de neiging om dit recht te zetten, terwijl hij zo’n beetje het hele johannesevangelie bezig is om zijn status als messias te verdedigen tegenover “de joden”.
    -Daar komt nog bij dat uit andere geschriften niet blijkt dat het verhaal van de maagdelijke geboorte heel breed bekend was. Er wordt in ieder geval niet aan gerefereerd.

    Dus ja, je hebt gelijk dat het een impliciete gevolgtrekking is uit het verhaal, maar persoonlijk vind ik hem vrij plausibel en zie ik geen serieuze reden om hier aan te twijfelen.

  4. Hoi Bram,

    Wij verschillen blijkbaar nogal in wat we waarschijnlijk vinden…

    Het is duidelijk dat Johannes gebruikt maakt van een andere thematiek en vertelstijl dan die gebruikt wordt in de synoptische evangeliën, dus dat hij sommige verhalen achterwege laat en andere weer benadrukt vind ik geen argument op zich. Juist ook Johannes besteedt er nogal wat tekst aan om duidelijk te maken dat Jezus God is en ook mens.
    Overigens geeft Johannes überhaupt geen achtergrondinformatie en begint meteen begint met de bediening van Johannes de Doper en vervolgens die van Jezus.

    De evangeliën van Marcus en Lucas bestonden toen dat van Johannes werd beschreven, het is niet bekend of Johannes deze gekend heeft, maar ook niet uitgesloten. Ook in het evangelie van Marcus horen we niets over de maagdelijke geboorte, omdat hij net als Johannes begint bij de bediening van Johannes.

    Hij laat trouwens geen twijfel over de Goddelijke herkomst van Jezus, of dat Jezus de Zoon van God is. Het evangelie opent nota bene met (NBV):
    “1 In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. 2 Het was in het begin bij God. 3 Alles is erdoor ontstaan en zonder dit is niets ontstaan van wat bestaat. 4 In het Woord was leven en het leven was het licht voor de mensen. 5 Het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft het niet in haar macht gekregen.
    (…) 18 Niemand heeft ooit God gezien, maar de enige Zoon, die zelf God is, die aan het hart van de Vader rust, heeft hem doen kennen.”

    Als in twee evangeliën duidelijk beschreven staat dat Jezus geboren is uit een maagd, dan is dat om duidelijk te maken dat Hij Gods Zoon is. Ook in de andere twee evangeliën is dat duidelijk, Jezus zelf herhaalt het keer op keer en Paulus windt er ook geen doekjes om. Kortom: ik lees in de bijbel een duidelijke integriteit van de leer van de incarnatie, die op verschillende manieren belicht en benaderd wordt, waarbij de ene benadering de andere niet uitsluit of tegenspreekt.

  5. Ha Inge,

    Laat ik duidelijk maken dat ik bedoelde dat ik het niet waarschijnlijk vindt dat Johannes het verhaal over de maagdelijke geboorte heeft weggelaten omdat hij het als bekend veronderstelde. En daarvoor heb ik argumenten gegeven.

    Dat Johannes Jezus ook zonder maagdelijke geboorte als goddelijk beschrijft is mijns inziens een ander punt dat niet direct te maken heeft met de specifieke vraag waar ik me hier mee bezig heb gehouden.

    Maar dit vind ik wel interessant:

    Kortom: ik lees in de bijbel een duidelijke integriteit van de leer van de incarnatie, die op verschillende manieren belicht en benaderd wordt, waarbij de ene benadering de andere niet uitsluit of tegenspreekt.

    Een aantal opmerkingen:
    1. Ik denk dat het NT niet zo zwart wit is in goddelijk (en/)of menselijk. Jezus was zeker in de synoptische evangeliën vooral een profeet, iemand met een speciale band met god. Pas bij Johannes (en trouwens ook al wel bij Paulus trouwens) begint de status van Jezus zo groot te worden dat je hem goddelijk kan noemen. Maar het heeft nog een aantal eeuwen geduurd voordat dat debat was beslist, blijkbaar was het voor christenen in de eerste eeuwen niet zo ontzettend overduidelijk. Maar nu lezen we het hele NT door de bril van de twee-naturenleer en dan kun je je bijna niet meer voorstellen dat men er ooit anders over dacht…

    2. Zelfs als het zo is dat het hele NT van een goddelijke Jezus uit zou gaan, dan nog geef je zelf ook aan dat verschillende boeken dat op verschillende manieren doen. Voor Markus is Jezus een profeet, en begint hij dus met de roeping, zoals ook veel OT-profeten een duidelijk roepingsverhaal hebben. Bij Markus is de stem uit de hemel dat ook tegen Jezus gericht. (Interessant is bijvoorbeeld dat bij Mattheus Jezus vanaf zijn geboorte al bestemd is om de Messias te zijn, en daar is de stem uit de hemel naar de omstanders gericht.)

    Dit is goed verklaarbaar als de verhalen volgen op het geloof in de status van Jezus. En zeker met de maagdelijke geboorte geloof ik dat het verhaal een gevolg is van het geloof in de goddelijkheid van Jezus.

    3. De twee verhalen uit Mattheus en Lukas over maagdelijke geboorte spreken elkaar wel tegen. Ook zijn er wel theologische verschillen aan te geven tussen verschillende auteurs uit het NT. Maar dat het redelijk overeenkomt is natuurlijk ook het gevolg van de selectieprocedure… Als een van de criteria voor een boek om in het NT terecht te komen is dat het een min of meer orthodoxe theologie moet hebben, dan is het niet zo vreemd dat ze op het eerste gezicht aardig overeen komen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: