9 reacties

Is de bijbel waar? (2)

De vorige keer dat ik het over de bijbel had trok ik een aantal conclusies zonder die erg goed te onderbouwen. Vandaar nu een iets uitgebreider verhaal over verschillende meningen in de bijbel. Dit en veel meer is te vinden in het boek The New Testament van Bart Ehrman.

Centrale stelling

Het boek heeft niet echt een centrale stelling, maar er is wel één ding dat ik eruit heb opgepikt en dat nieuw voor mij was.

De verschillende bijbelauteurs hebben verschillende theologieën, en waren het vaak niet met elkaar eens.

Na jarenlang harmoniserende kinderbijbeverhalen en preken te hebben aangehoord, bleek de bijbel zelf opeens toch een iets minder consistent verhaal te vertellen.

Markus vs. Mattheus

Als voorbeeld zal ik een aantal verschillen tussen Markus en Mattheus laten zien. Het leuke hierbij is dat Mattheus bij het schrijven van zijn evangelie het evangelie van Markus grotendeels heeft overgeschreven. Je zou dus verwachten dat die twee het in alles met elkaar eens zijn. Toch blijken er een aantal significante verschillen te zijn.

Rein en onrein eten

Markus 7: 17-19

17 Toen hij een huis was binnengegaan, weg van de menigte, vroegen zijn leerlingen hem om uitleg over deze uitspraak. 18 Hij zei tegen hen: ‘Begrijpen ook jullie het dan nog niet? Zien jullie dan niet in dat niets dat van buitenaf in de mens komt, hem onrein kan maken 19 omdat het niet in zijn hart, maar in zijn maag komt en in de beerput weer verdwijnt?’ Zo verklaarde hij alle spijzen rein.

Let op het laatste stukje. Volgens Markus heeft Jezus dus hiermee de spijswetten afgeschaft. Mattheus is het daar echter niet mee eens. Dus als hij deze geschiedenis vertelt (15:15-17)

15 Toen stelde Petrus de vraag: ‘Wilt u ons die uitspraak uitleggen?’ 16 Jezus zei: ‘Begrijpen ook jullie het dan nog steeds niet? 17 Zien jullie dan niet in dat alles wat de mond in gaat in de maag terechtkomt en in de beerput weer verdwijnt?

Sabbatsreis

Is dit misschien toeval? Hij kort het stukje sowieso een beetje in. Ik denk het niet. Later zien we namelijk een zelfde wijziging, alleen deze keer laat Mattheus niet iets weg, maar voegt hij iets toe. In Jezus’ rede over de laatste dingen komt dit fragment voor (13:14-19):

14 Wanneer jullie de “verwoestende gruwel” zien staan waar hij niet hoort (lezer, begrijp dit goed), dan moet iedereen in Judea de bergen in vluchten; 15 wie op het dak van zijn huis is moet niet naar beneden gaan om nog iets uit zijn huis mee te nemen, 16 en wie op het land is moet niet naar huis gaan om zijn mantel te halen. 17 Wat zal het rampzalig zijn voor de vrouwen die in die tijd zwanger zijn of een kind aan de borst hebben! 18 Bid dat het niet in de winter gebeurt, 19 want zulke verschrikkingen als er in die tijd zullen plaatsvinden, zijn er sinds het begin van Gods schepping nooit geweest en zullen er ook nooit meer komen.

Mattheus schrijft dit over het algemeen vrij netjes over (24:15-21):

15 Wanneer jullie dus de “verwoestende gruwel” waarover gesproken is door de profeet Daniël, zien staan op de heilige plaats (lezer, begrijp dit goed), 16 dan moet iedereen in Judea de bergen in vluchten; 17 wie op het dak van zijn huis is moet niet naar beneden gaan om nog spullen te halen, 18 en wie op het land is moet niet terugkeren om zijn mantel te halen. 19 Wat zal het rampzalig zijn voor de vrouwen die in die tijd zwanger zijn of een kind aan de borst hebben! 20 Bid dat jullie niet in de winter zullen moeten vluchten en ook niet op sabbat. 21 Want het zal een tijd zijn van enorme verschrikkingen, zoals er sinds het ontstaan van de wereld tot nu nooit geweest zijn en er ook niet meer zullen komen

Maar let op vers 20, waar Markus 13:18 het alleen maar heeft over de winter, heeft Mattheus het over winter of een sabbat. Waarom moet je bidden dat je niet hoeft te vluchten op een sabbat? Logisch, omdat je op de sabbat maar beperkt mag lopen, dus een complete vlucht mag helemaal niet op de sabbat.

In beide voorbeelden zien we dat Mattheus de wet serieuzer neemt dan Markus. Het is dan ook geen verrassing dat Mattheus de enige evangelist is die Jezus laat zeggen: “Ik verzeker jullie: zolang de hemel en de aarde bestaan, blijft elke jota, elke tittel in de wet van kracht, totdat alles gebeurd zal zijn.” (5:18).

Zoon des mensen?

Maar er zijn meer subtiele verschillen. Neem Markus 8:38:

38 Wie zich tegenover de trouweloze en zondige mensen van deze tijd schaamt voor mij en mijn woorden, zal merken dat de Mensenzoon zich ook voor hem schaamt, wanneer hij komt in het gezelschap van de heilige engelen en bekleed met de stralende luister van zijn Vader.

tegenover Mattheus 10:32:

32 Iedereen die mij zal erkennen bij de mensen, zal ook ik erkennen bij mijn Vader in de hemel.

En Markus 8:27:

27 Jezus vertrok met zijn leerlingen naar de dorpen in de buurt van Caesarea Filippi. Onderweg vroeg hij aan zijn leerlingen: ‘Wie zeggen de mensen dat ik ben?’

tegenover Mattheus 16:13:

13 Toen Jezus in het gebied van Caesarea Filippi kwam, vroeg hij zijn leerlingen: ‘Wie zeggen de mensen dat de Mensenzoon is?’

We zien dus dat Mattheus de mensenzoon en Jezus zelf nogal eens door elkaar haalt. Bij Markus is de mensenzoon nog de kosmische rechter die komt aan het einde der tijden, en refereert Jezus in de derde persoon aan de mensenzoon. Voor Mattheus is Jezus zelf de kosmische rechter aan het einde der tijden.

Één of twee ezels?

Nog een laatste voorbeeldje dan: Markus 11:7:

7 Ze brachten het veulen naar Jezus en legden hun mantels op het dier en hij ging erop zitten.

tegenover Mattheus 21:7:

7 Ze brachten de ezelin en het veulen mee, legden er mantels op en lieten Jezus daarop plaatsnemen.

Waarom heeft Mattheus deze verandering aangebracht en laat hij Jezus op twee ezels tegelijkertijd plaatsnemen? Logisch, omdat hij in vers 5 een citaat geeft van Zacharia 9:9:

9 Juich, Sion,
Jeruzalem, schreeuw het uit van vreugde!
Je koning is in aantocht,
bekleed met gerechtigheid en zege.
Nederig komt hij aanrijden op een ezel,
op een hengstveulen, het jong van een ezelin.

en Mattheus dacht dat in de profetie de koning ook op twee ezels rijdt. Dus hij paste zijn verhaal aan om een profetie te kunnen vervullen.

Conclusies?

Omdat Mattheus bij het schrijven van zijn evangelie Markus als bron heeft gebruikt, kunnen we op unieke wijze zien waar hij veranderingen aanbrengt en waarom hij die aanbrengt. We zien dan dat:

  • Mattheus de theologie verandert, de wet van Mozes geldt voor Mattheus nog onverkort;
  • Mattheus de Mensenzoon gelijk stelt aan Jezus zelf, waar ze bij Markus nog als twee verschillende figuren kunnen worden gezien;
  • Mattheus details verandert om profetieën te vervullen.
Advertenties

9 reacties op “Is de bijbel waar? (2)

  1. Je analyse van Mattheus-Markus is helder. Het wordt echter onhelder op het moment dat je er het kopje ‘Is de bijbel waar?’ boven zet.

    Het heeft wellicht te maken met een visie op het genre van de evangelieen. Dat zijn niet historische geschiedverslagen zoals Flavius Josephus en zeker niet zoals wikipedia. (er zit ook al een heel verschil tussen Flavius Josephus en wikipedia.). Je kunt academische standaarden van tegenwoordig niet over geschiedkundige verslagen van vroeger heenleggen. Alles faalt dan. Maar wordt er geconstateerd dat Flavius Josephus dan niet waar is? Nope.

    Laat staan met evangelieen. Dat betekent: ‘Goed nieuws’. Het gaat er Mattheus en Markus niet om om nu voor eens en voor altijd duidelijk te maken dat Jezus met 1 danwel 2 ezels Jeruzalem binnenreed. Het gaat hen erom de lezer duidelijk te maken dat ze hun redding en heil bij Jezus moeten zoeken.
    Mattheus schreef voor de joodse christenen. Dat zie je aan alles. Zie alle voorbeelden die je hierboven hebt genoemd. Het dispuut omtrent sabbath en Torah wordt in handelingen 13-15 heel eerlijk vermeld. De bijbel is niet achterbaks, maar heel eerlijk.

    De vraag waar ik mee zit is: (a) doe je jezelf niet tekort als je een evangelie in een ander genre propt (bron voor waarheidsvinding op academische wijze) en het dan gaat bestuderen? Dan doe je geen recht aan de intentie van de auteur en kun je ook nooit de ontdekking doen die de auteur heeft gedaan. (b) is het academisch verantwoord om de verschillend te noteren en dan te concluderen: nee, dit is geen waarheid. Jezus is noch met 1, noch met 2 ezels binnengereden? (of, heftiger: het graf was niet leeg)

  2. Misschien ook interessant: http://nl.wikipedia.org/wiki/Tractatus_Theologico-Politicus

    Spinoza over godsdienst en de bijbel.

  3. “Het wordt echter onhelder op het moment dat je er het kopje ‘Is de bijbel waar?’ boven zet.”

    Dat was meer bedoeld om deze te verbinden met mijn eerder post over de waarheid van de bijbel waar jij ook al kritiek op had;-).

    Ik bedoel niet te zeggen dat de bijbel dus helemaal niet waar is. Excuses als ik die indruk heb gewekt.

    Genre: Akkoord, geen geschiedschrijving naar 21e eeuwse maatstaven. Dat is juist wat ik hier duidelijk wil maken. Maar dat betekent niet dat het geen nut heeft om kritisch naar de bijbel te kijken. Nee, juist dat kritisch naar de bijbel kijken een noodzaak is!

    “De bijbel is niet achterbaks, maar heel eerlijk.”

    Nee, dat probeer ik ook niet te zeggen. Maar de feiten zijn dit: Mattheus vond het geen probleem om zijn verhaal aan te passen aan de oudtestamentische profetie.
    Tegenwoordig zouden we dit als achterbaks interpreteren, maar juist omdat het geen geschiedschrijving is naar 21e eeuwse maatstaven is dat het niet. Het is met de beste bedoelingen gebeurd. Maar desalniettemin moeten we, om een goed beeld van Jezus te kunnen krijgen, wel proberen feit van fictie te scheiden.

    Jij wil net zomin als ik een fictieve Jezus dienen. Waarom niet een ander fictief figuur? Superman? De feiten zijn belangrijk, ook voor jou.

    “(a) doe je jezelf niet tekort als je een evangelie in een ander genre propt”

    In mijn mening doe ik juist recht aan Mattheus. Ik laat zien dat hij wil laten zien dat Jezus de Christus is die al in het oude testament is beloofd. Daarnaast laat ik zien dat Mattheus de wet van Mozes nog heel belangrijk vindt. En dat zo’n 30 jaar na de vergadering in Jeruzalem uit Handelingen 15.

    Tegelijkertijd laat ik zien dat de opvattingen van Jezus zelf wellicht niet helemaal stroken met die van Mattheus.

    “b) is het academisch verantwoord om de verschillend te noteren en dan te concluderen: nee, dit is geen waarheid.”

    Nee, dat er verschillen zijn betekent niet dat het dus maar helemaal verzonnen is. Wat het wel betekent is dat we er niet klakkeloos vanuit kunnen gaan dat alles wat in de bijbel staat waar is.

    Ik heb regelmatig preken meegemaakt waar een moeilijke vraag wordt behandeld en de uiteindelijke doorslag wordt gegeven: “Jezus zei, ik ben de weg, de waarheid en het leven, niemand komt tot de vader dan door mij.” Dus moet je toch maar christen blijven. (ja, dit is heel flauw, maar je snapt wat ik bedoel en hebt zelf ongetwijfeld ook vaak van dit soort preken meegemaakt)

    Juist op deze manier worden de evangeliën gemaakt tot geschiedschrijving naar 21e eeuwse maatstaven. Juist in de kerk wordt geen rekening gehouden met het feit dat evangeliën een blijde boodschap zijn.

  4. Klinkt heel interessant: “Het tiende hoofdstuk besluit Spinoza met een verdediging tegen hen die zullen beweren dat hij het gezag van de bijbel omver werpt. Het gezag van de bijbel wordt eerder geschaad door de fouten niet te erkennen en daarmee ook de onbedorven plaatsen te besmetten, stelt hij.”

  5. dit klinkt een heel stuk ingewikkelder… misschien eerst maar aan Spinoza beginnen.

  6. […] geloofde dat de bijbel waar is. Daarna heb ik laten zien dat Marcus en Mattheus toch een aantal verschillende ideeën hadden over Jezus en of christenen zich nog aan de hele wet van Mozes moeten houden. Deze keer wil […]

  7. […] tot de overtuiging dat de messiaanse profetieën op Jezus van toepassing moesten zijn. We hebben eerder gezien dat Mattheus het geen probleem vond om zijn beschrijving van Jezus’ leven aan te […]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: