A: Verstand of geloof?

In dit deel wordt Descartes (ik denk dus ik ben) afgezet tegen Pascal (ik geloof dus ik ben) en wordt vooral gekeken naar waarin beiden overeenkomen. Belangrijkste is dat beiden op zoek zijn naar absolute zekerheid, daarnaast is het zo dat beiden zowel wetenschapper als gelovige zijn en dat beiden een tegenstelling tussen verstand en geloof zien, al komen ze tot een andere oplossing van die tegenstelling.

Wat nemen we hier uiteindelijk uit mee? Via de moderne wetenschapsfilosofie (Popper en Kuhn, waar ik het eerder over heb gehad) laat hij zien dat de wetenschap geen absolute zekerheid kan bieden. Daarom stelt hij voorstander te zijn van kritische rationaliteit, maar tegenstander van rationalisme. Dat is een rationaliteit die zichzelf en zijn eigen kunnen overschat en geen rekening houdt met de grenzen aan rationaliteit die mensen als Popper en Kuhn hebben aangetoond.

B. Het nieuwe verstaan van god

Dit deel handelt voornamelijk over Hegel. En dan voornamelijk over hoe Hegel een nieuw godsbeeld heeft gebracht. Dat godsbeeld gaat in tegen wat Küng het middeleeuws godsbeeld noemt, wat min of meer het godsbeeld lijkt te zijn waar ik mee groot ben geworden. Maar wat dat moderne godsbeeld dan is, vind ik lastig te begrijpen. Misschien snapt iemand anders hier iets van?

• God is geen bovenaards wezen boven de wolken, in de fysische hemel! De naïef-antropomorfe voorstelling is achterhaald [...]
• God is geen buitenaards wezen aan gene zijde van de sterren, in de metafysische hemel! De deïstische voorstelling van de Verlichting is acherhaald: God is geen in de geestelijke of metafysische zin “buiten” de wereld in een buitenwereldlijk aan-gene-zijde (“wereld achter de wereld”) zijnde, verobjectiveerd, tot ding gemaakt “tegenover”. [...]
• God is in deze wereld en deze wereld in God! Het gaat om een innerlijk samenhangend werkelijkheidsverstaan: God is niet alleen maar als deel van de werkelijkheid een (hoogste) eindige naast het eindige. Hij is veeleer het oneindige in het eindige, de trancendentie in de immanentie, het absolute in het relatieve. Juist als de absolute kan God met wereld en mens in betrekking treden: betrekking, “relatie” niet in de zin van zwakheid, afhankelijkheid, slechte relativiteit, maar van sterkte, de onbeperkte vrijheid, de absolute souvereiniteit. Zo is God de absolute die relativiteit insluit en schept, die juist als de vrije God betrekking mogelijk maakt en betrekking realiseert: God als de absoluut-relatieve, aan deze zijde van gene zijde, trancedent-immanent, alomvattend-alles met zorg besturende werkelijkste werkelijkheid in het hart van de dingen, in de mens, in de mensengeschiedenis, in de wereld. Dus een in de wereld immanent boven de wereld staan van God: een hedendaags verstaan van God in deze wereld! [...]
• “In de wereld zijn” wordt dus gebruikt (als categorie van een alomvattend, “trancedenteel” begrip) zowel van de mens en de wereld als van God: weliswaar niet op gelijke wijze (univoque), ook niet op ongelijke wijze (aequivoque), maar gelijk in altijd nog grotere ongelijkheid (analoog): anlogie van in-de-wereld- zijn!

p. 210

Ik snap de eerste twee bullits prima. Ik snap een beetje wat hij wil bereiken met de derde, hij wil god in onze wereld trekken maar tegelijkertijd waakt hij ervoor dat zijn godsbeeld pantheïstish of panentheïstisch wordt. Maar hoe vaak ik die passage ook lees, ik wordt er geen wijs uit. Net als de vierde overigens: het is niet hetzelfde, maar ook niet anders?! Tja, ik ben misschien toch teveel beta en te weinig alfa om dat te vatten of zo.

C: De uitdaging van het atheïsme

Gaat over Feuerbach, Marx (boek is geschreven in 1978, dus nog voor de val van de muur), en Freud, drie mensen die hun eigen atheïstische ideeën hadden. Uiteindelijk concludeert hij dat hun atheïsme niet gefundeerd is, in die zin dat ze vanuit de vooronderstelling dat god niet bestaat een alternatieve verklaring hebben gegeven over waar religies vandaan komen. Overigens kan hij alsnog veel waardering opbrengen voor alle drie, omdat hun atheïsme altijd diep-humanistisch is, en er in hun visies tot zal leiden dat de situatie voor mensen zal verbeteren.

Hier toont Küng zich iemand die in het spoor van Descartes en Pascal op zoek is naar absolute zekerheid: “Als de drie atheïsten niet met 100% zekerheid hebben aangetoond dat god niet bestaat hebben ze niets aangetoond, dan is hun atheïsme ongefundeerd” is wat hij vervolgens min of meer zegt. Natuurlijk heeft hij daar gelijk in, maar gezien hij eerder in deel A met behulp van de moderne wetenschapsfilosofie heeft laten zien dat die 100% absolute zekerheid eigenlijk niet mogelijk is snap ik het toch niet helemaal. Het doet geen recht aan de argumenten die ze wel geven, en op welke wijze dat in ieder geval de plausibiliteit van het bestaan van god beïnvloedt. Het hele woord “plausibiliteit” ben ik nog niet tegengekomen, wat mij als statisticus ergens natuurlijk een beetje pijn doet.

D: Nihilisme – consequenties van het atheïsme

Ja, het gaat in dit deel natuurlijk over Nietzsche. De man die in zijn atheïsme niet zozeer humanistisch was en de mens vrij wilde maken, maar de mens zelf wilde overwinnen. Dit nihilisme is niet te bewijzen, maar ook niet te ontkrachten, het is een soort basisinstelling waarmee je tegen de wereld aankijkt. Heel anders dus dan de denkers in deel C, die blijkbaar heel andere consequenties trokken uit hun atheïsme. Küng zag echter bij die drie dat hun voorspellingen over het uitsterven van religie niet zijn uitgekomen. Van Nietzsche ziet hij de voorspelling van de übermensch wel min of meer uitkomen:

In de tweede helft van de twintigste eeuw is deze soort mens maar al te goed bekend: mensen zonder God, wier onderlinge betrekkingen tot op het terrein van het privéleven toe verzakelijkt zijn, bepaald door functionele en gebruikswaarde, geleid door machtsbelangen: de zwakke overal het slachtoffer van de sterkeren, van hen die hoger staan en minder scrupules hebben. De horizon van de zin inderdaad uitgewist, geen hogere waarden meer, geen verplichte normen, geen idealen meer om zich aan toe te vertrouwen, geen absolute waarheid. Wordt het menselijk verkeer niet in feite bepaald door een nihilisme der waarden?

[...]

Het heeft zonder twijfel niet alleen maar met een heel complex aan sociale factoren, maar uiteindelijk ook met een nihilistische afwezigheid van normen en oriëntering te maken, als het aantal diefstallen, berovingen, geweldsmisdrijven, moorden door kinderen, jeugdigen, studenten (steeds meer ook van het vrouwelijk geslacht) schrikbarend veel groter geworden is, als het aantal drugsverslaafden, drop-outs, zelfmoorden het laatste decennium geweldig is gestegen, de vatbaarheid voor ideologie vaak tot waanvoorstellingen toe is toegenomen.

p. 444-445

Ik ben toch niet de enige die het gevoel heeft dat hij hier volledig uit de bocht vliegt? Dit soort “vroeger was alles beter theologie” lijkt mij niet echt de manier om verder te komen. Om niet te zeggen dat je de redenatie om zou kunnen draaien door te stellen dat de huidige tijd juist veel beter is, dat we rijker zijn, er vooral minder echt arme mensen zijn, we het al relatief lang zonder oorlogen hebben kunnen uithouden met elkaar, en dat alles door de afwezigheid van dominante religieuze ideologieën. Natuurlijk is dat een erg eenzijdig verhaal, op het onzinnige af, maar het bevat zeker zoveel waarheid als het verhaal dat Küng hier ophoudt.

Overigens revancheert hij zich enigszins door even later te stellen:

Er is niet alleen maar het alternatief “ofwel geloof in God ofwel nihilisme”, zoals vaak wordt beweerd. Anders zouden alle atheïsten nihilisten zijn, wat ze niet zijn. Elk nihilisme, zoals het hier in discussie is, is wel atheïstisch, maar niet elk atheïsme is tegelijk nihilistisch. De antwoorden op atheïsme en nihilisme moeten dus onderscheiden worden.

p. 456

Dat lijkt tegen te spreken wat hij eerder zei en ook de titel van dit deel trouwens. Dus ik was toch wel blij om dit te lezen. Dat schept weer vertrouwen in de tweede helft van dit boek.

Conclusie?

Nog niet echt. In ieder geval tot zover een fascinerend boek, afgezien van pagina 444-445. De beste man is heel eerlijk in zijn eigen zoeken, spaart de christelijke kerk niet en ook de pausen krijgen er soms van langs, onder andere voor de behandeling van Galilei of omdat ze zich zo lang hebben verzet tegen de evolutietheorie. Bovendien geeft hij bij elke hoofdrolspeler een combinatie van biografische elementen en hun denkbeelden. Dat geeft een mooi inzicht in die personen. En zeker Hegel, Freud en Nietzsche had ik nog wel op mijn lijstje staan om nog eens verder in te duiken, dus ook wat dat betreft heel interessant.

Ben benieuwd hoe het opbouwen nu verder gaat. Een aantal elementen die hij heeft benadrukt gaan ongetwijfeld daar een belangrijke rol in spelen, maar een heel duidelijk pad ligt er nog niet en het is dus nog steeds spannend genoeg.

De onvervalste refo-god

Ik heb het hier bijvoorbeeld vooral over de orthodox-christelijke god, en dan vooral de reformatorische versie. De drie-personen-in-één-wezen die ons heelal uit het niets gemaakt heeft met als enige doel om mensen te maken. Want mensen zijn gemaakt naar zijn beeld, en met mensen wil hij een relatie al is dat door de zondeval enigszins problematisch geworden.

Waarom dit godsbeeld? Ja, natuurlijk, dat is het godsbeeld dat ik van huis uit heb meegekregen. Maar ik ben mij er best van bewust dat er andere godsbeelden bestaan. Toch kom ik er niet toe om ook daar eens flink op te gaan studeren. Behalve dan misschien een aantal boeken over een meer vrijzinnig christelijk godsbeeld.

Maar ik denk dat alle andere godsbeelden mij niet kunnen boeien, omdat ik ze op het eerste gezicht al min of meer, nou ja, eigenlijk zo al absurd vind. Geloof je echt dat er een groepje goden op de Olympus zit? En dat die ene alle bliksemschichten eigenhandig afvuurt? Geloof je echt dat er een god is die per persoon bijhoudt of je je aan zijn regeltjes houdt, en als je heel lief bent dat je dan na je dood iedere dag de beschikking krijgt over 72 maagden? Maar ja, die orthodox christelijke god waar ik mee opgegroeid ben, die komt om de een of andere onverklaarbare manier een stuk minder absurd over.

Mijn godsbeeld

Als ik het over “god” heb, dan kan ik niet anders dan denken over een persoon-achtig-iets. Een iemand, en een iemand die zich interesseert voor mensen. Anders ben je toch geen god? Een alles doordringende energie, is dat niet net zoiets als de zwaartekracht? Dat is toch geen god, en al helemaal niet eentje waar je een relatie mee kan hebben of die het interessant vindt of je nu wel of niet je aan je religieuze plichten houdt en al helemaal niet een god die je gebeden verhoort en je een leven na de dood geeft.

Ja, natuurlijk, bij hem horen traditioneel een aantal dingen zoals een jonge aarde en afwijzing van evolutie die makkelijk af te wijzen zijn. Maar wat betekent dat? Zijn dat essentiële zaken die ervoor zorgen dat je god maar af moet wijzen? Of betekent het eerder dat je je godsbeeld moet aanpassen? Maar hoe? Op basis waarvan kun je bepalen wat de eigenschappen van god zijn?

Stel dat god bestaat, in wat voor vorm dan ook. Dan zijn er twee mogelijkheden: hij ( / zij / het) is in mensen geïnteresseerd of niet. Zo niet dan lijkt het onbegonnen werk om er achter te komen wie of wat god is. En dat doet er in dat geval natuurlijk ook niet toe. De deïstisch schepper van ons heelal die ons vanaf de oerknal ofwel negeert ofwel kijkt zonder een vinger uit te strekken? Kun je niets over te weten komen. Of misschien ook wel. Misschien wil god zich laten kennen en openbaart hij zich aan mensen. Maar waarom dan al die verschillende godsbeelden? Waarom projecteert iedere tijd en cultuur zijn eigen ideeën op wat god wel en niet is?

Conclusie?

Nou, niet echt… De conclusie lijkt te zijn dat het makkelijker is om god af te wijzen dan om je godsbeeld te veranderen. Voor mij in ieder geval…

Huh?

Ja, dit zijn teksten die over het algemeen zonder nadenken aan de kant worden geschoven als later ingeschreven profetieën die natuurlijk precies uitkomen. Als er een voorbeeld moet worden gegeven over secundaire ontwikkelingen in de evangeliën lijkt dit een soort schoolvoorbeeld te zijn. Maar misschien dus toch niet.

De argumenten dat de voorspellingen niet historisch zijn is dat ze te goed uitkomen en beter verklaard kunnen worden als latere toevoegingen van de vroege kerk. Als ze dergelijke dingen deden (en kritische wetenschappers zijn dat unaniem van overtuigd) waren dit natuurlijk ideale dingen die ook wel nodig waren om Jezus’ dood te verklaren. Het zou toch ook raar zijn als Jezus tijdens zijn leven alleen bezig was met andere wangen toekeren en zo en vervolgens uit het niets bleek op te staan uit de dood.

 De argumenten

Casey komt hier aan tegemoet door te stellen dat de voorspellingen zoals we ze nu hebben deels secundaire ontwikkelingen bevatten, maar in basis teruggaan tot de historische Jezus. De oudste en daarmee ook meest correcte voorspelling vinden we in Markus 8:

31 Hij begon hun te leren dat de Mensenzoon veel zou moeten lijden en door de oudsten van het volk, de hogepriesters en de schriftgeleerden verworpen zou worden, en dat hij gedood zou worden, maar drie dagen later zou opstaan;

Casey stelt dat het “door de oudsten van het volk, de hogepriesters en de schiftgeleerden” een latere toevoeging is. Maar er zijn aanwijzingen dat de rest wel min of meer zo is uitgesproken door Jezus zelf.

Ten eerste begint Petrus gelijk hierna Jezus te vertellen dat dit helemaal niet gaat gebeuren, waarna Jezus antwoordt met het beroemde: “Ga terug, achter mij, Satan!”. Dit verhaal over Petrus die als Satan wordt terechtgewezen is niet iets dat de vroege kerk zou hebben verzonnen en daarom historisch plausibel. Dat zou betekenen dat de aanleiding ervan ook wel enigszins moet kloppen.

Daarnaast wijst hij erop dat het “drie dagen later” niet klopt met de verhalen die we hebben over de opstanding. Niet voor niets wordt dit door Lukas veranderd in “de derde dag”.

Deze twee punten geven moeilijke zaken in het verhaal van Markus 8 die wijzen op historiciteit, omdat ze niet op die manier door vroeg christenen zouden zijn verteld als er geen werkelijke traditie achter zat. Er zijn echter nog meer argumenten te geven. Om verder te gaan met het “drie dagen later”, Lukas 13 geeft het volgende:

31 Precies op dat ogenblik kwamen er enige farizeeën die tegen hem zeiden: ‘Vertrek, ga weg van hier, want Herodes wil u doden!’32 Hij antwoordde: ‘Zeg tegen die vos: “Let op, ik drijf demonen uit en vandaag en morgen genees ik mensen, en op de derde dag bereik ik de voltooiing.” 33 Maar ik moet vandaag en morgen en de volgende dag op weg blijven, want het gaat niet aan dat een profeet omkomt buiten Jeruzalem –

Hier zien we tweemaal achter elkaar dat de derde dag niet zozeer als letterlijk drie dagen later wordt bedoeld, maar dat het een soort spreekwijze is voor een korte tijdsspanne. Net zoals wij het altijd hebben over 5 minuten voor alles wat ongeveer tussen de 2 en 20 minuten kost. Dus dat Jezus het in de voorspelling van zijn opstanding heeft over “drie dagen later” hoeft niet te wijzen op een heel precieze voorspelling van zijn opstanding, maar is gewoon een zegswijze dat hij zijn opstanding verwachtte, en wel snel.

Maar hoe zat dat dan? Jezus die zijn opstanding verwachtte? Nu kunnen we als eerste aangeven dat Jezus het einde der tijden vrij snel verwachtten met de bijbehorende algemene opstanding. Casey wijst echter ook op het verhaal uit 2 Makkabeeën van de zeven broers die de marteldood sterven. De laatste zegt in een korte toespraak het volgende:

36 Mijn broers is krachtens het verbond met God na een kortstondig lijden het eeuwige leven ten deel gevallen, maar u zult voor uw hoogmoed door God worden veroordeeld tot een rechtvaardige straf.  37 Net als mijn broers geef ik mijn lichaam en ziel prijs omwille van de tradities van onze voorouders. Ik smeek God dat hij zijn volk snel genadig mag zijn en dat hij u met kwellingen en plagen zal dwingen te erkennen dat alleen hij God is, 38 zodat door toedoen van mij en mijn broers de toorn van de Almachtige, die ons volk terecht getroffen heeft, tot bedaren komt.’

Vers 36 laat zien dat een rechtvaardig martelaar meteen eeuwig leven heeft en blijkbaar niet hoeft te wachten tot het einde der tijden. Bovendien zien we hier dat het idee van een verzoenende dood van een onschuldige voor het volk al een bestaand idee was binnen het Jodendom in Jezus’ tijd. Dat maakt dat Casey stelt dat Jezus na een tijdje toch wat teleurgesteld is geraakt in de beperkte gevolgen van zijn optreden, denk bijvoorbeeld aan Lukas 13/Mattheüs 11:

Wee Chorazin, wee Betsaïda, want als in Tyrus en Sidon de wonderen waren gebeurd die bij jullie gebeurd zijn, zouden de inwoners van die steden zich allang in een boetekleed hebben gehuld en met stof op hun hoofd tot inkeer gekomen zijn.

Bovendien werd hem ook in Galilea de grond aardig heet onder de voeten, Herodes die ook Johannes de doper al had laten doden had zijn oog ook op Jezus laten vallen, zie bijvoorbeeld Lukas 13:31 iets verder naar boven. Die twee zaken lijken bij Jezus aanleiding te zijn geweest tot het idee dat hij in Jeruzalem moest sterven als verzoening voor het volk. Het volk leek zich namelijk niet massaal te bekeren en het ging toch al de kant op dat Jezus vanwege zijn profetische roeping zijn leven niet zeker was.

Conclusie

Alles bij elkaar heb je een aardig plausibel verhaal. Niet alleen bevat Markus 8 twee elementen (bestraffing van Petrus, en de foutieve voorspelling van de opstanding na drie dagen ipv op de derde dag) die in een niet-historisch verhaal waarschijnlijk niet zouden zijn voorgekomen. Daarnaast is het “drie dagen later” op te vatten als een standaardformulering die een korte tijdspanne aangeeft, en was het idee van een opstanding van een onschuldige martelaar voorhanden. Zelfs het idee van een verzoenende dood van een onschuldig martelaar bestond al, en dit kan dus heel goed het bewuste doel van Jezus zijn geweest. Dit is zelfs enigszins plausibel gegeven enige mate van teleurstelling in de effecten van zijn prediking in Galilea en dat ook in Galilea hij zijn leven niet zeker was vanwege Herodus.

Als dit waar is dan weten we dus ook waar de ideeën van de opstanding en de verzoening door Jezus’ dood vandaan komen. Dat zijn ideeën die Jezus zelf nog tijdens zijn leven heeft geïntroduceerd. Dit gecombineerd met visioenen van een opgestane Jezus laten mijns inziens weinig te wensen over.

Binnen het evangelie van Johannes

Binnen het evangelie van Johannes vinden we de persoon van Lazarus alleen maar terug in de hoofdstukken 11 en 12. De eerste keer is dus pas als we horen dat hij ziek is en de broer van Marta en Maria. Marta en Maria kennen we ook uit Lukas, waar Marta zich nogal uitslooft en Maria aan de voeten van Jezus zit. En in dat verhaal horen we niets over een eventuele broer.

Dat hij uit de rest van het evangelie zo afwezig is, is nogal opvallend, aangezien zijn rol heel groot is. De opwekking van Lazarus is volgens Johannes de directe aanleiding tot de dood van Jezus:

45 Veel Joden die naar Maria toe gekomen waren en gezien hadden wat Jezus deed, kwamen tot geloof in hem. 46 Maar enkelen gingen naar de farizeeën om hun te vertellen wat Jezus gedaan had. 47 Daarop riepen de hogepriesters en de farizeeën het Sanhedrin bijeen: ‘Wat moeten we doen? Deze man doet veel wondertekenen, 48 en als we hem zijn gang laten gaan, zal iedereen in hem gaan geloven. Straks grijpen de Romeinen in; dan zullen ze onze tempel en ons volk vernietigen.’ 49 Een van hen, Kajafas, die dat jaar hogepriester was, zei tegen de anderen: ‘Jullie begrijpen het niet! 50 Besef toch dat het in jullie eigen belang is dat één man sterft voor het hele volk, zodat niet het hele volk verloren gaat.’

Volgens de synoptische evangeliën was de directe aanleiding de tempelreiniging, maar Johannes zet die aan het begin van Jezus’ optreden en er was dus een andere aanleiding nodig. (Er zijn christenen die veronderstellen dat er twee tempelreinigingen zijn geweest, eentje aan het begin en eentje aan het einde van Jezus’ optreden, maar dat is in ieder geval niet wat Johannes veronderstelt.)

Verder komen we hem in hoofdstuk 12 nog tegen als Maria de voeten van Jezus zalft. Dit verhaal kennen we uit de synoptische evangeliën, en daar wordt Lazarus niet genoemd als aanwezige. waarna we het volgende te weten komen:

9 Intussen hadden de Joden gehoord dat Jezus daar was en ze gingen in groten getale naar hem toe, niet alleen om hemzelf, maar ook om Lazarus te zien die hij uit de dood had opgewekt. 10 De hogepriesters beraamden intussen een plan om ook Lazarus te doden,11 omdat hij er de oorzaak van was dat veel Joden bij Jezus kwamen en in hem gingen geloven.

En dat is dan ook het laatste dat we van Lazarus zelf horen. Opeens is hij weer verdwenen uit alle verhalen. Lazarus die zo’n belangrijke rol zou hebben gespeeld in de laatste week van Jezus’ leven horen we niets meer van. Is het de priesters gelukt om hem te doden? Niet? Speelde Lazarus ook in de vroege kerk helemaal geen rol meer zodat hij niet in Handelingen voorkomt? (Ook hier is het weer interessant dat vanwege dit gegeven er sommigen zijn die de “discipel die Jezus liefhad” niet identificeren met Johannes, de zoon van Zebbedeüs, maar met Lazarus. We komen deze discipel ook in hoofdstuk 13 voor het eerst tegen in de johannesversie van Jezus laatste avondmaal, waar alleen weer geen brood en wijn wordt rondgedeeld.)

Er zijn nog meer opmerkelijke zaken. Zoals de reactie van “de joden” op het wonder van de opstanding van Jezus. Die veronderstelt eigenlijk de scheiding tussen joden en christenen zoals die er inmiddels was ten tijde dat het johannesevanglie werd geschreven. Maar als we Jezus zien als een jood binnen het jodendom zullen de mensen alleen maar gelukkig zijn geworden van een dergelijk groot wonder van god. Tenzij je veronderstelt dat de hogepriester en zijn vriendjes eigenlijk allemaal heel hypocriet waren en niet god maar hun eigen baantje het belangrijkst vonden. Dat doet bijvoorbeeld N.T.Wrigth. Dus ja, waar de tempelreiniging inderdaad een logische aanleiding is om de tempelpriesters flink tegen je in het harnas te jagen was een dodenopwekking dat natuurlijk niet, dat zou het alleen maar kunnen zijn geweest als Jezus een andere religie aanhing dan die priesters en dat was niet zo.

Die andere Lazarus

Nu we hebben gezien dat door puur naar de verhalen in het johannesevangelie (en de parallellen daarvan in de synoptische evangeliën) te kijken we hebben kunnen zien dat dit verhaal niet heel erg plausibel is, is het tijd voor de volgende vraag: waar komt zo’n verhaal dan vandaan? Over het algemeen is dat natuurlijk lastig te zeggen, maar in dit geval kunnen we een gok wagen. Naast Johannes 11 en 12 komen we de naam Lazarus in de bijbel op nog een plek tegen, namelijk in Lukas 16, de gelijkenis van de arme Lazarus en de rijke man. En die twee Lazarussen blijken een groot aantal overeenkomsten te hebben:

Als eerste heten ze natuurlijk allebei Lazarus, een naam die verder in de hele bijbel niet voorkomt, dus dit is een stuk toevalliger dan als ze allebei Simon of Johannes of Jakobus hadden geheten of zo. Het tweede is dat zodra we kennis met ze maken, ze allebei doodgaan. Van de arme Lazarus horen we vervolgens dat hij bij Abraham mag rusten, terwijl de rijke man die ook doodgaat “hevig wordt gekweld” en “pijn lijdt in vlammen”. Hij kan echter wel in de verte Abraham en Lazarus zien zitten. De derde overeenkomt komt als de rijke man vraagt om het volgende:

“Dan smeek ik u, vader, dat u hem [=Lazarus] naar het huis van mijn vader stuurt, 28 want ik heb nog vijf broers. Hij kan hen dan waarschuwen, zodat ze niet net als ik in dit oord van martelingen terechtkomen.”

Hij vraagt dus aan Abraham of hij Lazarus uit de dood wil opwekken om zijn broers te bekeren zodat ze na hun dood niet zullen worden gepijnigd, maar ook aan de borst van Abraham mogen vertoeven. Abraham weigert dit:

29 Abraham zei: “Ze hebben Mozes en de profeten: laten ze naar hen luisteren!” 30 De rijke man zei: “Nee, vader Abraham, maar als iemand van de doden naar hen toe komt, zullen ze tot inkeer komen.” 31 Maar Abraham zei: “Als ze niet naar Mozes en de profeten luisteren, zullen ze zich ook niet laten overtuigen als er iemand uit de dood opstaat.”’

Ondanks de weigering van Abraham zien we hier nog een vierde parallel met het johannesverhaal: Lazarus staat daar daadwerkelijk op uit de dood en op basis daarvan komen er inderdaad mensen tot geloof, het geloof in Jezus dat volgens het johannesevangelie een voldoende voorwaarde is voor eeuwig leven. Dus de functie van de opstanding is in beide verhalen ook hetzelfde, om degenen die nog leven zich te laten bekeren.

Een reconstructie?

Het johannesevangelie is volgens reguliere datering geschreven rond 95 n.chr. en daarmee 10-15 jaar jonger dan het lukasevangelie. En dus ook zo’n 65 jaar na de gebeurtenissen zelf pas opgeschreven. Als we er nu vanuit gaan dat de gelijkenis over de arme Lazarus inderdaad min of meer op die manier door Jezus is verteld, wat moet er dan gebeurd zijn om tot het verhaal uit Johannes 11 te komen?

Niet zo heel erg veel, in de mondelinge overlevering zijn eigenlijk maar 2 grote wijzigingen nodig: ten eerste moet Abraham er in toestemmen om Lazarus naar de broers van de rijke man te sturen; ten tweede moet het verhaal niet meer de status krijgen van een gelijkenis maar die van een historisch verhaal. De eerste stap is niet heel groot, aangezien Abraham al aangeeft wat er zal gebeuren, er zal niet worden geluisterd naar iemand die uit te dood opstaat. En inderdaad zijn de priesters hier volgens Johannes ook juist alleen maar bozer door geworden. De tweede stap is ook niet heel erg groot, want er waren al verhalen waarin Jezus een doden weer opwekt, zoals het dochtertje van Jaïrus en de jongeling in Naïn.

Vervolgens is het aan de samensteller van het evangelie om dit verhaal een plekje te geven in het grotere geheel en Lazarus een broer te maken van Marta en Maria en de priesters hier op een bepaalde manier op te laten reageren.

Conclusie

De conclusie kan alleen maar zijn dat het niet heel erg plausibel is dat de opwekking van Lazarus ook daadwerkelijk een historisch verhaal is. De persoon Lazarus komen we nergens anders tegen, ook binnen het johannesevangelie zelf niet, ondanks de grote rol die hem toegekend wordt in het tewerkstellen van de dood van Jezus. De reactie van de joden, farizeeërs en hogepriesters op een dergelijk wonder is niet plausibel, omdat ze dezelfde religie aanhangen zouden ze blij moeten zijn van de grote daden die hun eigen god heeft gedaan. De reactie past veel beter bij de situatie waarin het johannesevanglie is geschreven, namelijk de scheiding van christendom en jodendom. Als laatste lijkt het er sterk op dat dit verhaal een latere ontwikkeling is van de gelijkenis over de arme Lazarus en de rijke man, in beiden is er een Lazarus die doodgaat en al dan niet opstaat uit de dood met als doel om op te roepen tot bekering.

• In dit jaar 46 posts, de helft van de 94 van vorig jaar;
• 270 reacties, tegen 342 vorig jaar, ook een kleine daling, maar als je dit per bericht bekijkt weer een stijging.

En dan de 10 meest gelezen berichten dit jaar:

1. Wat betekent het 7e gebod?;
2. Opstanding: verschijningen;
3. Tom Wright – Surprised by hope;
4. Agnost? Atheïst?;
5. Is Isaak daadwerkelijk geofferd?;
6. Het ontologisch godsbewijs;
7. Karen Armstrong – De kwestie god;
8. Wiskunde-atheïst;
9. Afkicken in de kerk;
10. Anton Dingeman;

En als eervolle vermelding: Min of meer compleet overzicht van mijn huidige ideeën over god…

Met dank aan google zijn er in de top-10 van het afgelopen jaar maar liefst 3 berichten uit de laatste week van 2009, de eerste week van dit blog. En Anton Dingeman uit 2010. Mooi is dat…

Nou ja, dank voor het lezen en reageren, tot volgend jaar!

En daarmee is het onbetwist dé plaat die je mee zou moeten nemen naar een onbewoond eiland. Een plaat die geen heimwee geeft naar andere mensen, maar een plaat die de grootsheid van de (dode) natuur bezingt. En waar er al mensen voorkomen, of menselijke dingen, dan dient dat als metafoor voor de natuur in plaats van andersom. Zo bevat het liedje Mutial core dat handelt over tektonische platen en vulkanische uitbarstingen deze prachtige regels:

As fast as your fingernail grows,
The Atlantic ridge drifts
To counteract distance.

Of neem het liedje cosmogony:

De tekst draait om vier ontstaansverhalen van onze wereld:

Heaven, heaven’s bodies
Whirl around me, make me wonder
And they say back then our universe was an empty sea
Until a silver fox and her cunning mate
Began to sing a song that became the world we know

Heaven, heaven’s bodies
Whirl around me, make me wonder
And they say back then our universe was a cold black egg
Until the god inside burst out and from its shattered shell
He made what became the world we know

Heaven, heaven’s bodies
Whirl around me, make me wonder
And they say back then our universe was an endless land
Until our ancestors woke up and before they went back to sleep
They carved it up into the world we know

Heaven, heaven’s bodies
Whirl around me make me wonder
And they say back then our universe wasn’t even there
Until a sudden bang and then there was light, was sound, was matter
And it all became the world we know

Heaven, heaven’s bodies
Whirl around me and dance eternal

Het laatste couplet is geen traditioneel scheppingsverhaal, maar onze big bang. Hoe mooi is dat, om de tegenstelling tussen mythe en wetenschap op deze manier op te heffen.

En nog een laatste puntje: de laatste zin is wederom een metafoor vanuit onze mensenwereld, namelijk dansen, toegepast op de banen van de hemellichamen. Terwijl toch een normaal popliedje dit precies andersom zou hebben gedaan. Fantastisch!

Verder is het zo dat hij zijn punten vooral maakt door andere schrijvers te bespreken. Veelal andere filosofen, maar voor hem zijn romanschrijvers en filosofen eigenlijk min of meer hetzelfde dus ook Marcel Proust, George Orwell en Vladimir Nabokov komen voorbij. Dat maakt dat hij een stuk beter te volgen is op het moment dat je dezelfde teksten hebt gelezen als die hij bespreekt. En in mijn geval was dat veelal niet het geval. Van Heidegger heb ik Zijn en tijd gelezen, maar dat is vroege periode en dus weet ik nog niets over midden en late periode Heidegger. Proust? Geen idee. Derrida? Idem, en al helemaal geen idee van het verschil tussen vroege en late periode. Maar het is ook wel weer zo dat hij een goed overzicht geeft en voor hem belangrijke teksten citeert. Er valt dus genoeg te genieten. Al kan ik me goed voorstellen dat ik na het lezen van stukken van deze schrijvers dit boek nog een keer ter hand zal nemen en er veel meer in kan ontdekken.

Maar het boek zelf, de structuur is simpel en al gegeven in de titel, drie delen met als titel respectievelijk contingentie, ironie en solidariteit.

Contingentie

Dit deel ligt soms nog aardig dicht aan tegen zijn eerdere boek. Contingentie is filosofisch jargon voor iets dat ook anders kan zijn. Het tegenovergestelde van iets dat noodzakelijk is. En wat hij wil zeggen is dat al onze opvattingen contingent zijn. Er is geen waarheid als dat wat wij denken overeenkomt met de werkelijkheid. De werkelijkheid bevat geen waarheid. Alleen zinnen kunnen waar zijn of niet. En dat hangt voornamelijk af van hun samenhang met andere zinnen. Zo ontstaat er dus een hele vocabulaire die onze werkelijkheid beschrijft. En zoals we van het vocabulaire van een geocentrisch universum naar een heliocentrisch universum zijn gegaan gaan we constant van het ene naar het andere vocabulaire. Mensen zijn constant bezig met het herformuleren van hun ervaringen en de wereld om hen heen. En iedere herbeschrijving kun je zien als een gereedschap dat bruikbaar is voor een bepaalde taak.

Zoals ieder wetenschappelijk model bepaalde eigenschappen van de werkelijkheid eruit licht en ons in staat stelt om die delen van de wereld waar wij ons in bevinden te kunnen doorgronden of kunnen plaatsen, zo werkt eigenlijk onze hele taal. En ja, dat herformuleren van onze werkelijkheid is een gebed zonder eind, er is volgens Rorty niet een ultiem vocabulaire die alle andere overbodig zal maken.

Ironie

In dit deel wordt vooral het onderscheid gemaakt tussen een ironicus en een metafysicus. De ironicus is iemand die weet dat er geen echte waarheid is, dat ieder vocabulaire weer opgevolgd zal worden door een volgende. Iemand die weet dat zijn eigen mening niet meer waar is dan die van een ander dus ook. Iemand die weet dat we argumenten zoeken bij onze opvattingen, maar dat ze er eigenlijk niet toe doen. (En ja, wie hier al wat langer meeleest zal denk ik inzien dat dit momenten zijn dat ik even met mijn wenkbrouwen aan het fronsen ben…)

De metafysicus daarentegen gelooft dat er echte waarheid is, of dat er een ultiem vocabulaire is. En meestal hoort daarbij dat de metafysicus gelooft dat onze hele intellectuele geschiedenis het fout heeft gehad tot deze persoon zelf die nu met het ultieme inzicht op de proppen komt. Zo heeft Nietzsche de metafysica bij het grof vuil gezet, maar daar wel zijn eigen “wil tot macht” voor in de plaats gezet. Heidegger heeft hem daarom zwaar bekritiseerd als de laatste metafysicus en dacht zelf daar als eerste afstand van te hebben gedaan. Toch bleef Heidegger (volgens Rorty) zo vasthouden aan de extase van de taal of zo dat hij toch niet als een echt ironicus kan gelden.

Marcel Proust was wel een echte ironicus, iemand die zijn eigen ervaringen herbeschreef in zijn romans en ze daarmee een nieuwe betekenis gaf. Dit persoonlijke, idiosyncratische zoeken naar iets eigens is kenmerk van de ironicus. Als er geen objectieve waarheid meer is om na te streven lijkt over te blijven dat je streeft naar een hoogstpersoonlijke visie, een eigen vocabulaire zogezegd.

Solidariteit

Maar ja, als alle taal hoogstpersoonlijk is en er geen echte waarheid is, hoe moet dat dan in de politiek, hoe kunnen wij nog samenleven, hoe kunnen we een moraal hooghouden? Hier komt Rorty’s liberalisme voorbij. Voor hem is liberalisme heel simpel de opvatting dat wreedheid het ergste is wat er bestaat. Waarom dat zo is, is verder niet uit te leggen, dat is net zo duidelijk als dat je in de echte wereld leeft en niet in de matrix zit. Nu stelt Rorty dat het liberalisme voor het publieke leven is en dat we dat strikt zouden moeten scheiden van onze private ironie.

En over wreedheid kunnen we uit romans veel meer leren dan vanuit de filosofie. Denk aan de Negerhut van oom Tom, die roman heeft er voor gezorgd dat mensen in de zwarte slaven ineens ook medemensen gingen herkennen. En dat maakte dat we ineens gingen vinden dat het verkeerd was om wreed tegen ze te zijn en we dus de slavernij hebben afgeschaft. In zijn jeugd (zijn ouders waren aanhangers van Trotsky) waren de meeste intellectuelen Marxist. Die vonden een bepaalde mate van wreedheid toegestaan was om een groter doel te verwezenlijken. Rorty beargumenteert dat Orwell met Animal farm een herbeschrijving (daar is ie weer!) heeft gegeven van de Marxistische geschiedenis die lezers liet zien dat de wreedheden helemaal niet goed te praten waren en uiteindelijk ook niet hebben geleid tot een betere wereld.

Moraal heeft uiteindelijk te maken met het omgaan met anderen en die anderen gelijkwaardig achten met jezelf. (Hee, dat komt enigszins bekend voor ) Die groep van gelijkwaardigheid is door de geschiedenis steeds groter geworden en als Liberaal kunnen we dat een goede ontwikkeling noemen. We zijn nog niet zo ver dat we de hele mensheid daar al in meenemen, ook al zeggen we vaak van wel. Voor een recent voorbeeld zie je bijvoorbeeld dat één ontvoerde Israelische soldaat wordt uitgeruild tegen ruim duizend Palestijnse gevangenen. Ook zijn we nog steeds beschermender naar onze familie dan naar andere landgenoten.

Dat komt omdat de glijkwaardigheid van mensen er niet in zit dat we allemaal door god geschapen zijn, niet in dat we allemaal rationele wezens zijn wat moreel gewicht heeft of zo, nee, het is volledig gebaseerd op ons gevoel. De christelijke en kantiaanse ideeën hebben onze moraal vooruitgeholpen, maar die ladders hebben we gebruikt om naar boven te klimmen en kunnen we nu weggooien.

Conclusie?

Wat een mooie denker is die Rorty. Hij komt op inzichten die voor mij soms echt nog nieuw zijn en waar zeker wat voor te zeggen is. Zijn manier van schrijven met vooral het herinterpreteren van andere teksten maakt het soms lastig om zijn punten nu te ontdekken en wat nu precies de onderbouwing is. Maar op die manier redeneert hij ook niet, het is niet een kwestie van een stelling en ondersteunende argumenten. Hij wil inzichten overbrengen, je iets laten zien en proeven van een andere kijk.

wat ik er vooral wel aan over heb gehouden is de historische kijk op onze opvattingen. Wij zijn inderdaad vooral het product van onze tijd en cultuur. Daar kom je niet onderuit. Ik heb nog wel moeite met de toch wat relativistische kijk die daar bij lijkt te horen. Ik zeg lijkt, want Rorty is het daar niet mee eens. Maar hij geeft daar geen directe argumenten tegen, maar probeert de hele tegenstelling waarheid/relativisme te overstijgen. Ik zit misschien nog iets te vastgeroest in mijn oude vocabulaire om die stap al helemaal mee te maken. Ik denk (en hoop?) nog steeds dat er wel manieren zijn om te bepalen dat onze huidige kijk op de wereld beter is dan bijvoorbeeld die van 2.000 jaar geleden. Maar deze moeten we denk ik over een tijd nog maar eens herlezen en zien wat ik er dan uithaal…

Het is trouwens niet voor niets dat Harry Kuitert in zijn boek Hetzelfde anders zien refereert naar Rorty. De invloed is duidelijk in dat Kuitert zo het christendom ziet als een vocabulaire dat ons vooruit heeft geholpen, en nog wel zijn nut kan hebben, ook zonder waarheidsclaims. Inmiddels zit Kuitert zelfs op de lijn dat we het christendom als een ladder hebben gebruikt die we nu weg kunnen doen omdat hij niet meer nodig is.

De twee composities van mij, Dagsluiting (op een tekst van Gerard Reve) en Heer ik twijfel (op een tekst van Johan, bewerkt door John en mij) zijn in ieder geval al netjes (netter) opgenomen. Je kan de nieuwe versies hier vinden. John heeft bas ingespeeld en alles ingezongen, Jeast heeft alles uitgemixt en bij Heer ik twijfel nog een drum ingespeeld, waarvoor allebei heel veel dank. Gitaren, toetsen en het eitje zijn nog van mijn hand.

Mijns inziens is het zo dat iedereen in Nederland vrij is om te geloven en denken wat hij of zij wil. Er is echt geen seculiere meerderheid die het christendom marginaliseert. Wat er mijns inziens hooguit gebeurt is dat de extra privileges van christenen worden teruggedraaid, zodat niet-christenen niet gedwongen worden om zich er ook aan te houden. Of om te zorgen dat ook het individu binnen de christelijke groep vrij kan zijn.

En dat laatste punt vond ik vandaag in een ingezonden brief van Boris van der Ham in de Trouw. Ik mijn nog enigszins vage punten dus niet meer uit te werken, maar kan jullie van harte aanbevelen het stukje van de D66 politicus te lezen. Omdat ik weet dat jullie er (net als ik normaal gesproken ben) waarschijnlijk te lui voor zijn, bij deze een paar citaten:

Orthodox-religieuze groeperingen stellen met regelmaat dat de seculiere meerderheid haar wil opdringt aan minderheidsgroepen. Waar is de vrijheid om anders te denken? Ik pleit voor een krachtig recht om te mogen afwijken van de meerderheid, maar dat recht komt allereerst het individu toe, niet de groep.

[...]

Mag iemand dus ook orthodox-religieuze opvattingen hebben? Ja natuurlijk. Hij mag in Nederland zelfs scholen stichten, verenigingen oprichten en televisieuitzendingen maken, nota bene betaald door de belasting- betaler. Minderheidsgroepen hebben dus alle ruimte zich kenbaar te maken, en kunnen voluit kiezen voor een eigen invulling van hun leven. Dat recht moeten we koesteren.

[...]

Overheidsinmenging zou haaks staan op de belangen van de groep en mocht alleen als het individu in de knel dreigde te komen. Maar zit hierin nu juist niet het dilemma? Want hoe staat het met het recht op minderheidsopvattingen binnen de eigen groep? Zelfs binnen religieuze groepen die we vroeger als behoorlijk eenvormig beschouwden, zien we een toename van diversiteit. Zo leven er in orthodox-religieuze kringen inmiddels afwijkende opvattingen over huwelijk en echtscheiding, homoseksualiteit en de positie van de vrouw. Vanuit die constatering is het van belang dat de wetgever zich concentreert op de randvoorwaarden waarbinnen ieder individu de vrijheid heeft naar eigen inzicht zijn leven in te richten. Ook minderheidsopvattingen binnen de orthodoxie verdienen een recht van bestaan, en als dit recht in het gedrang komt, dient de wetgever in te grijpen.

Ik deel de visie dat de overheid grote terughoudendheid moet hebben als het gaat over interne regels binnen een kerk of moskee. Maar in bijvoorbeeld het door de overheid gefinancierde bijzonder onderwijs is zo’n pseudorechtssysteem onwenselijk. Als blijkt dat belangrijke grondrechten als gelijke behandeling, bescherming van de persoonlijke levenssfeer, maar ook de godsdienstige opvattingen van een individu worden overvleugeld door de godsdienstige opvattingen van een meerderheid binnen de groep, dan mag de wetgever hierin het evenwicht herstellen. Het recht op orthodoxie is immers geen vrijbrief om andere individuele rechten in de knel te laten komen.

De deur in huis

Nee, Jezus lichaam is na zijn dood niet weer levend geworden. Ik acht in ieder geval het tegendeel (veel) plausibeler dan dat het wel is gebeurd. Dat levert mij wel de taak om te laten zien waar de verhalen die we hebben die het tegendeel beweren dan vandaan komen.

Dat is sowieso ook waar ik mee begonnen ben: wat is een wonder, en hoe zou je dat kunnen aantonen? Nou, een wonder is mijns inziens gewoon een gebeurtenis die heel zeldzaam is, en Hume maakte het punt dat hoe zeldzamer de gebeurtenis, hoe sterker het bewijsmateriaal moet zijn dat het daadwerkelijk is gebeurd.

In dit geval is het wellicht goed om twee dingen uit elkaar te houden: de kans dat een gebeurtenis (in casu geen of juist wel een opstanding) daadwerkelijk is gebeurd en de kans dat een gebeurtenis (wel of geen opstanding) leidt tot een bepaald verhaal (over wel een opstanding). Een bayesiaan zou zeggen dat de posterior (de kans dat de opstanding heeft plaatsgevonden) afhankelijk is van de prior (hoe plausibel is een opstanding los van het bewijs dat we hebben) en het bewijsmateriaal (de bronnen, en in hoeverre kunnen die niet worden verklaard zonder daadwerkelijke opstanding).

Het moge duidelijk zijn dat los van het specifiek bewijs in het geval van Jezus de gebeurtenis van een opstanding veel minder plausibel is dan geen opstanding. Het bewijs moet dus vrij flink op de hand van de opstanding zijn om deze inherente inplausibiliteit te overwinnen. Daar staat tegenover dat een daadwerkelijke opstanding een logische verklaring zou zijn voor verhalen daarover, en we toch iets uit te leggen hebben over waar de verhalen dan vandaan kwamen als er geen echte opstanding heeft plaatsgevonden.

Het bewijs dus…

Het bewijs bevat eigenlijk twee elementen, het lege graf en de verschijningen. Als eerste lijkt het plausibel dat het verhaal over het lege graf een latere ontwikkeling is geweest. Paulus wist er niet van en onze oudste bron die het lege graf wel noemt is Markus. Maar daar lijkt het verhaal een allegorische rol te vervullen. Andere argumenten over dat vrouwen het graf ontdekt zouden hebben, of dat de priesters en zo het lichaam van Jezus wel weer tevoorschijn zouden hebben gehaald als het graf niet leeg was blijken niet sterk te zijn.

De verschijningen dan? Ja, het lijkt er op dat Petrus als eerste een ervaring heeft gehad die hij interpreteerde als een ontmoeting met Jezus. Dit kan heel goed een soort visioen zijn geweest zoals wel vaker mensen nog iets ervaren van overleden geliefden. Maar het is ook mogelijk dat dit mede is gekomen doordat men toen geloofde dat een gestorven martelaar direct bij god was en Jezus hier wellicht ook tijdens zijn leven op gehint heeft. In Petrus’ spoor kregen ook anderen dergelijke ervaringen, waarvan Paulus de belangrijkste is, omdat hij er zelf iets over zegt, zij het erg summier. Maar dat voor Paulus een verschijning niet zozeer iets fysieks lijkt te zijn als wel een verschijning direct vanuit de hemel past bij het voorgaande. Problematisch aan de evangelieverhalen over de afzonderlijke verschijningen is dat ze weinig tot geen overeenkomsten blijken te hebben wat betreft aan wie, waar en hoe ze gebeurden, wat ze niet betrouwbaarder maakt.

Bovendien roepen de verschijningen ook vragen op waarvan de belangrijkste wel is waarom er sprake was van losse verschijningen met ook weer verdwijningen? Waar was Jezus tussendoor? Was hij tussendoor ergens anders op aarde? Of was hij tussendoor in de hemel? Als het tweede, waarom dan de hemelvaart? En hoe zit het dan met de hemel? Is dat ook een fysieke plaats als Jezus er met een opgestaan fysiek lichaam heen kon? Op een andere planeet of zo?

Conclusie van deze conclusie

De conclusie is dat er eigenlijk maar heel weinig bewijs is voor de fysieke opstanding van Jezus. De verhalen over het lege graf leggen weinig gewicht in de schaal en de verhalen over de verschijningen zetten zeker zoveel vraagtekens bij een fysieke opstanding als dat ze dat ondersteunen. Bij elkaar zijn ze zeker niet genoeg om de inherente inplausibiliteit van een opstanding teniet te doen.

Een meer geestelijke opstanding dan, waarbij het graf niet leeg was en Jezus vanuit de hemel aan deze en gene is verschenen? Ja, dat is een stuk lastiger. Dit lijkt de interpretatie van de eerste generatie christenen te zijn geweest en is daarom al plausibeler dan een echte fysieke opstanding. Maar nog steeds lijkt het bewijsmateriaal niet voldoende om de inherente inplausibiliteit te overwinnen.

Kun je er desondanks gewoon in blijven geloven als christen? Ja natuurlijk. Ofwel omdat je oude geschriften nu eenmaal helemaal niet kritisch benadert en omdat je ten slotte ook in het bestaan van Zeus op de Olympus gelooft. Ofwel omdat je alleen de bijbelse geschriften serieus neemt, is een compleet andere discussie, maar lijkt in ieder geval op zijn minst een dubbele standaard. Ofwel omdat je andere ervaringen hebt gehad die volgens jou dit verhaal ondersteunen, dus extra bewijs buiten de bijbel om. In dat geval kan het interessant zijn om in de psychologische literatuur iets te lezen over cognitieve dissonantie en confirmation bias.